Учебник бурятского языка

Материалы для чтения, перевода и пересказа

Табхарай алдуу

Эдеэн боложо, Бататан бултадаа столдо ћууба. Табатай Табхаршье ћуулсаба. Эжынь шаазан табагуудтай шγлэ бултанайнь урдуур табиба.

Гэнтэ Табхар бγлхэгэд гэжэ табагтай шγлθθ тγлхижэрхибэ. Шγлэниинь адхаран алдаба.

- Энэ табаг сооћоо уухагγйб. Сэсэгтэй табаг сооћоо уухаб.

Тθθдэйм аргадаад, сэсэгтэй табаг соо шγлэ хэжэ γгэнэ аабза гэжэ Табхар ћанаћан байгаа. Теэд аба, эжыншье, тθθдэйньшье Табхарые аргадабагγй.

Булта эдеэлжэл байна. Гансал Табхар тθθдэйнгθθ аргадахые хγлеэн, столой эрмэг хараад ћууба.

- Табхарай эдихэгγй ћаань, би уужархићуу, - гээд, ахайнь табагтай шγлыень абахаа забдана. — Али θθрθθ ууха гγш?

- Υгы, - гээд Табхар бγри сухалдан, столћоо бодожо ябашаба. Тэрээндэ хэншье анхарал табибагγй, табагтай шγлыень ахайнь абаад уужархиба.

Уданшьегγй бултадаа эдеэлжэ дγγрэбэ ха. Абань газетэ баряад, диван дээрэ ћуушаба. Намайе мартажархёо гээшэ гγ гэжэ Табхар бодоод, шанга шангаар ханяагаадшье туршаба. Хэншье абяа гарабагγй.

Табхар гайхахын ехээр гайхажа, кухни руу шагааба. Эжынь табагуудаа угаажа байба. Харааниинь, мγнθθхи сэсэггγй табагыньшье баћал угаагдашаба хэбэртэй.

Табхар эжынгээ хажууда ошожо, аргааханаар ћураба:

- Сай уужа болохо гγ?

Ж. Балданжабон

Эзэеэ абарћан поршоонхо

(Υнэн болоћон ушар)

Энэ ушар Баргажанай аймагай Улан нютагта болоћон юм. Ган гасуур жэл байгаа. Эдихэ хоолоор хомордожо, γлэн хооћоор намаржаћан баабгайнууд баймга саћанай ороошье ћаа, эшээндээ оронгγй, хээрэ талаар зайгуултадаг болобо.

Занадай γбгэжθθл айл хотонћоо холо хээрын сагаан талада ажаћуудаг ћэн. Нэгэтэ ћγни жэлћээ γлγγхэн боложо ябаћан поршоонхынгоо баггγй шангаар шашхахада, хγгшэн ћэришэбэ. Шагнаархахадань, гэрэйнь хажуудахи хорёо соо хэбэртэй. Бушуухан оронћоо бодожо, гэрээрээ дγγрэн хурхиржа хэбтэћэн γбгэнθθ ћэрюудбэ.

- Υтэр бодыш! Дууланагγй аалши поршоонхынгоо шашхахые, хулгайшан гахайемнай алажа байнал, - гэжэ хγгшэн шэхэндэнь шэбэнэбэ. Υбгэн ћуга харайн бодожо, дархалдаг хурса ћγхэеэ шγγрэн, γγдэн тээшээ даб гэбэ.

Балай харанхы ћγни ћэмээхэнээр гэшхэлћээр γбгэжθθл гахайнгаа хорёодо дγтэлжэ, забћараарнь шагааба. Нэгэ томо хара юумэн бγрынэ. Хулгайшаниие айлгажа бγдγγн хоолойгоор хашхарха ћанаатай γбгэжθθл хорёогой саанаћаа толгойгоо бултайлгаба. Тиихэтэйнь адли мунса шэнги томо "нюдарга" толгой руунь буушаба. Занадай γбгэжθθлэй нюдэнћθθнь гал сахилаад, γхэдхэн унашаба.

Мэдээ орожо, нюдэеэ нээхэдээ, γбгэжθθл бамбагар зθθлэн дахатай томо амитанай γбэртэ орошоод хэбтэбэ.

Эгээл энээхэн γедэ поршоонхонь уйгаргγй муухайгаар шашхажархиба. Залд гэћэн баабгай хажуу тээшээ халба ћγрэжэ, хорёо дээгγγр харайжа гараад, хойшоошье харангγй арилшаба.

- Υхэдэлшни, энээхэн поршоонхынгоо буянгаар амиды гаралсабабди, - гэжэ γбгэжθθл аман соогоо гγбэд гээд, баабгайћаашье шуранаар гэртээ гγйжэ оробо.

М. Михаханов

Бэрхэ хγбуγн

Шэбэртын дунда ћургуулиин ћурагша Дамба Цыденов гэдэг энэ жэл наймадахи классаа эрхимээр дγγргээд, Бэшγγрэйнгээ совхозой 1-дэхи отделени дээрэ хони хайшалалгада хабаадана.

Дамба γетэн нγхэдэйнгθθ дунда хγндэтэй хγбγγн. Багшанарайнгаа γгэћθθ гарангγй, хэшээлдээ оролдосотой ћайнаар бэлдэжэ ходо тоб гэмээр харюусадаг тулань, тэрэнэй дγрэ ћургуулиин эрхим ћурагшадай дундаћаа ћаладаггγй.

Хэшээлэйнгээ ћγγлээр гэртээ ерэжэ, номоо γзэжэрхёод, θθрынгθθ дγγ хγбγγнэйнгээ хубсаћа хунар угаадаг, шалаяа хамадаг, гар тойронхи ажалаа дуућыень хэдэг байна.

"Дамба ехэл бэрхэ хγбγγн даа. Дγрбэн тэгшэ гэжэ хэлэхэдэ алдуу болохогγй. Хγдэлмэридэшье бэрхэ, ћайнааршье ћурадаг", - гэжэ ћургуулиин директор хэлэдэг юм.

Мγнθθ Дамба тγрγγ хайшалагшадай зэргэда ябалсана. Υдэр бγри 30-35 хони хайшалжа, толгойн 3 килограмм 300 граммћаа 3 килограмм 500 грамм хγрэтэр нооћо абадаг юм.

Υдын халуунай наран ольћотойгоор шаража, хорёо соохи хонид хγндθθр уухилалдан, γбэлэй хγйтэнћθθ аршалжа ябаћан нэхы нооћонћоо бушуу ћалаћайбди гэћэндэл амиданги. Дγтэхэн сарай доро зайгγй гар машинануудай таршаганахань дуулдана. Дамба шадамар хурдаар машинаяа гγйлгэнэ. Хэдыхэн минутын γнгархэдэ, хθθбэр нэхы нооћонћоо ћалажа амаршаћан хонин дорюунаар бэеэ ћэгсэрсэгээн, ћγрэг тээшээ тангаршаан ошоно.

Шэбэртын ћургуулиин эрхим ћурагша Дамба нэтэрγγгээр ажалладагайнгаа ашаар эндэшье, хони хайшалалган дээрэ, тγрγγ зэргэдэ гаранхай.

Ц. Хамаев

Тамхинай хорон

Солбон сагаахан кролик хγхюунээр дэбхэрэн наадажа, шэнэ капустын набшаћануудые мэрэжэ байба. Тиин тэрэнэй эдеэндэ оройдоо гансахан дућал - ямар нэгэ γдхэншэг ћаруул шэнгэн зγйл дућаажа γгэмсθθрнь, кролик тэрэ дороо унаад, амйлхаяа болижо, γхэшθθ ћэн.

Энэ кролигые алаћан шэнгэн зγйл хадаа тамхинда байдаг никотин гэжэ нэрэтэй хγсэтэ хорон юм. Энэ хорон тамхинай утаантай хамта хγнэй уушханда ородог. Тиихэдээ тамхиншан утаа залгиха бγхэндθθ бэедээ хоро оруулна гээшэ. Нэгэ папирос соо байћан хорон хγниие алахагуй юм. Гэбэшье тамхин хγнэй бэедэ хоро хγргэнгγй ћаладаггγй. Никотин болбол γлэ мэдэгээршье ћаа, даамайханаар тамхиншын бэеые хорложо байдаг, толгой эрьюулдэг, убдэхθθдэг, нойргγй болгодог.

Ходо тамхи татадаг хγнэй шэхэн байн байн хатуу болодог, нюдэнэйнь хараа муудадаг. Тамхи татадаг хун туберкулез γбшэндэ бэлээр диилдэдэг. Тамхинша хγнγγд бултадаа шахуу ханяажа зободог. Шэхэнγγдынь шарлажа, γе муу боложо бутардаг.

Никотин илангаяа γхибγγдтэ хоротой юм. Харин тиихэдэ папирос татаха гээшые ямар нэгэн габьяа гаргаћан шэнгеэр тоолодог ћурагшад бии ха юм. Энэ габьяань бэедэнь хэр зэргэ хоро хγргэнэб гэжэ тэдэнэр бодоногγй бшуу.

Заримдаа иимэ ушарые ажаглажа болоно. Амандаа папирос зуућан хγбγγн ябажа ябаха, тиихэдэ хойноћоонь баћа нэгэ хγбγγн ћалангγй дахалдажа: "Υлθθгыш даа... Υлθθгыш!" - гэжэ гγйжэ ябаха юм.

Υгышье ћаа, хэн нэгэнэй газарта хаяћан тамхинай γлθθдэћэ абажа, зарим хγбγγд амандаа хэдэг. Энэ хоёр ушарта хоёр зэргээр аюултай байна: никотинћаашье, мγн хγнэй аманћаа шγлћэндэнь халдан гараћан микробуудћаашье, магад, хорлогдожо болоно.

Тамхинћаа гарахань бэрхэ гэжэ хэлсэдэг. Нэгэ ехэ ћайн арга бии - тамхи татажа оройдоошье ћураагγй ћаа дээрэ!

Бабуу баабай

Зунайшье халуунда нэхы дэгэлтэй ябадаг табин долоон наћатай Бабуу баабай гэжэ γбгэжθθл ћургуулида ойрошог ћуудаг байба. Υгытэй эсэгын ганса хγбγγн тγрэћэн энэ хγн залуудаа эрдэм номдо ћураагγй байгаа. Анхандаа ехэ модошо дархан байћанаа гар хγлθθр муу болоод, залуу дархашуул олон ургажа, энэ γбгэниие амаруулаа юм ћэн ха. Ажал хэншьегγй байгаа ћаа ядахагγй юм, теэд мунθθгθθр колхозойнгоо хγзγγн дээрэ гаранхаар гэжэ ћγниин харуул харадаг байгаа. Хамаг зоной забда сγлθθгγй ажаллажа байхада, табин долоотойдоо хγл гараа муудаћанаа урдаа баряад, гар хооћон ћуужа яажа болохоб? Ѳθрынгθθ ажалаар олоогуй талхан аманда шэрγγн! Бага наћанћаа баян ноён айлай газаа жэл саг γнгэргэћэн энэ хγн хγдэлмэриин хγндэћθθ мγнθθшье сухарихагγй. Теэд жэл бγри хγсэнэйнгθθ буурахые мэдэхэдээ, заримдаа уйтай барагар болоод, томо гааћаяа хγхэжэ, γгэ дуугγй, хγдэлэнгγй удаан ћуудаг ћэн. Жэл ерэхэ бγри хоёр хγнагтэй ућаниинь улам хγндэ боложо, ульћатай дулаан дэгэлынь хγйтэн шэнги болоно.

Гэбэшье ћурагшадай ћургуулиингаа газаагуур залуу мододые ћуулгахада, Бабуу баабай тућалалсадаг болобо. Ћургуулиинхид заримдаа олоороо ерээд, Бабуу баабайн бγхэли γдэртθθ зθθхэ тγлеэ нэгэ доро зθθжэрхидэг, ћонин ном ба газетэ уншажа, сэдьхэл сээжыень ханаадаг болоо. Хγнэй ћайн хэрэгтэ ћайнаар харюусадаг зантай энэ γбгэн, алмазаа барижа ошоод, ћургуулиин сонхонуудта шэл отолжо γгэдэг болобо. Тэрээнћээ хойшо γхибγγдэй ба Бабуу баабайн дундахи холб харилсаан жэл сагай γнгэрхэ бγри улам бэхижэн байдаг байгаа.

Генерал Занданов

Сэрэгэй алба хаагша Антон Бадмаевич Зандановта медицинын албанай генерал-майорой нэрэ зэргын олгогдоћон тухай манай газетэдэ мэдээсэгдээ ћэн. Энэ нγхэр ћаяхан тγрэл нютагтаа айлшалжа ерээ.

Тэрэ Хурамхаанай аймагай Гаарга нютагта тγрэћэн юм. Нютагтаа долоон класс дγγргээд, Улаан-Υдын медицинын техникумдэ ћураа. Ћγγлээрнь ВЛКСМ-эй Улаан-Υдын горкомдо ажаллаа, 1936 ондо Эрхγγгэй медицинын институдта орожо, ћуралсалаа γргэлжэлγγлћэн байна.

1941 оной июнь... Немец булимтарагшадай манай орондо добтолон ороћон саг. Тэрэ γедэ Антон Эрхγγ хотодо гγрэнэй экзамен тушаажа байгаа. Шалгалтын дγγрэмсээр, врачай мэргэжэл абаћан залуу хγбγγдые сэрэгэй албанда татаба. Тэдэнэй тоодо Антон Занданов сэрэгэй албанда мордолсоо ћэн. Тэрэ гэћээр врач Занданов совет сэрэгщцай элγγр энхые сахиха хэрэгтэ таћалгаряагγй алба хэжэ ябана.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай хатуу шанга жэлнγγд. Тэрэ γедэ Ленинградта 900 хоногой туршада γргэлжэлћэн блокадада Антон Бадмаевич хабаадалсажа, дайнда шархатаћан олон тоото сэрэгшэдтэ операци хэжэ, бэеынь элγγрые ћэргээлсэћэн байха юм. Тэрэ γедэ Ленинград хотын Адмиралтейскэ госпитальдо ажаллажа байгаа.

Дайнай ћγγлээр сэрэгэй медицинскэ академида ћуралсажа, эрдэм мэргэжалээ дээшэлγγлћэн байна. 1968 ондо Антон Бадмаевич Зандановта медицинын албанай генерал-майорой нэрэ зэргэ олгогдоо ћэн. Тиихэдэ РСФСР-эй габьяата врачай хγндэтэ нэрэ зэргэ нγхэр Зандановта 1970 ондо олгогдоћон байна.

Дайнай γедэ совет сэрэгшэдэй элγγр энхые сахилгада габьяатай байћанайнь тγлθθ Советскэ правительство А.Б. Зандановые Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай нэгэдэхи шатын, Улаан Одоной орденуудаар, арбан медаляар шагнаћан байха юм.

Уулзалгада хабаадалсагшад генералда олон асуудал табижа, ћонирхолтой харюу абаа.

Улаан-Υдэдэ айлшалха γедθθ нγхэр Занданов городтой танилсаћан, урданайнгаа нγхэдтэй уулзаћан байна. Υсэгэлдэр тэрэ θθрынгθθ тγрэл Хурамхаан нютаг мордобо.

Нютагайнгаа баатар сэрэгшэдэй нэгэн Антон Бадмаевич Зандановта элγγр энхэ ябажа, албандаа γшθθ ехэ амжалта туйлахыень хγсэе.

Б. Ванчиков

Υншэн хγбγγн

Урдын урда сагта нэгэ γншэн хγбγγн ябаа ћэн ха. Тэрэ хγбγγн харгы дээрэ γхибγγдээр шулуугаар байшан барижа наадажа байба. Тиижэ байха γедэнь, нэгэ лама ехэ γндэр тэргэдэ ћуугаад, олон хуварагуудые дахуулаад ерэбэ ха.

"Зай, хγγгэд! Хγнэй ябаха зам дээрэ юундэ наадажа байха юмта? Нааданхайгаа зайлуулагты! - гэжэ тэрэ лама дγтэлжэ ерээд, бардамаар дуугарба.

Тиихэдэнь γншэн хγбγγн харюу хэлэбэ: "Баригдажа байћан байшан байраћаан зайлажа γгэдэг гγ, али замаар ябаћан хγн зайладаг гγ? - гэжэ γншэн хγбγγн урдаћаань асууба. Тиигэжэ хэлэхэдэнь, тэрэ лама хуварагуудћаан ехэ эшэжэ, улагад гэћэйэйнгээ ћγγлдэ: "Шинии нютаг, гэршни хаанаб?" - гэжэ ћураба. Υншэн хγбγγн тэрэ ламада θθрынгθθ гэрые заажа γгэбэ ха. Хойто γдэрынь тэрэ лама γншэн хγбγγнэйдэ ерэбэ. Ерэхэдэнь γншэн хγбγγй сараа анзаћандаа хγллθθд, газар хахалжа ябаба. Лама хаража байтараа: "Хγбγγн энэ газараа хэды дахин тойробош? - гэжэ асууба.

Υншэн хγбγγн сараа зогсоогоод: "Би хэдышье эрьећэнээ тоолоогγйб. Харин танай морин гэрћээн нааша хэды алхажа ерээб?" - гэжэ хэмгγй енгγγтэйгээр асууба. Тэрэ лама тороод, нэгэшье харюу хэлэнгγй бусаба. Υглθθдэрынь баћа ерээд, мγнθθхи хγбγγнэй абгые дуудуулжа: "Эрэ сар ћаагаад, эльгэн тараг бγреэд байгаарай! Би γглθθгγγр ерэхэб, - гэжэ захяа γгθθд бусаба. Υбгэн ехэ уйдаба: "Эрэ γхэр ћаажа, эльгэн тараг яажа бγрихэ бэлэйб!" - гэжэ уруу яуруу болон, гэртээ оробо. Ашань хэлэбэ: "Абга, бγ уйдагты! Би γглθθдэр тэрээнтэйш хθθрэлдэжэ γзγγжэм".

Υглθθдэрынь лама баћа ерээд: "Абгаяа ерэхэ гэл даа!" - гээд γншэн хγбγγндэ хэлэбэ. Тиихэдэнь γншэн хγбγун хэлэбэ: "Мγнθθ γглθθгγγр абгамни нарайлжархёо! Гараха аргагγй". "Эрэ хγн нарайлдаг юм гγ?” - гэжэ лама гайхан хараад байба. "Эрэ γхэр ћаажа, эльгэн тараг бγридэг юм гγ?" - гэжэ γншэн хγбγγн дуугарба. Лама баћа тороод, дуу шуушье гарангγй гэртээ бусаба. Аргаа барагдахадаа, тэрэ лама γбгэниие гартээ дуудаба, иимэ захяа γгэбэ: "Намда γнэћэн аргамжа яаха аргагγй хэрэгтэй болобо. Υнэћθθр аргамжа томоод, намда асаржа γгэ!" Υбгэн ћанаан боложо, гэртээ ерээд, аша хγбγγндээ ламын захиралта тухай хθθрэбэ: "Υнэћэн аргамжа томохо гээшэмнай хайшаа юм?" Ашань ћолоомооор арбан алда аргамжа томобо. Тиигээд абгадаа захиба: "Энээниие абаашаад, ламын γγдэндэ ута уруунь ћунаажа хаяжархёод, нэгэ γзγγртэнь хγрэтэр носохолоорнь, тэрэ ламада орожо хэлээрэй!" Υбгэн тэрэ арбан алда ћолоомо аргамжаа баряад, ламында ошобо. Аша хγбγγнэйнгээ захићан захяагаар арбан алда ћолоомо аргамжаа γγдэндэнь табяад, нэгэ γзγγртэнь гал аћаажархина ха. Тиићэнэйнгээ ћγγлээр ламада ороод: "Лама абгай, γнэћэн аргамжа тушаажа абагты!" - гэжэ хэлэбэ.

Ламын газаа гарахадань, γнэћэн аргамжа хэбтэбэ. Энээнииень лама хараћаар, γбгэнэй мэхэдэ оробоб гэжэ мэдэхэдээ, хэлэ амаа хатаћандал, юушье дуугарангγй шад улаан болоод, гэртээ орошобо.

Ћγбэлгэн ухаата γншэн хγбγγнэй абга аша хγбγγгээрээ омогорхон, ехэ хγхюутэй гэртээ бусаа.

А. Шадаев

Талын дуран

Сэлмэг нарата γдэр γргэн харгыгаар залуу хγбγγн бэри хоёр ћайхан зээрдэ ћайбар улаануудаараа яаралгγйхэн гэшхэлγγлнэ. Шобогор улаан залаатай малгай, хγжэ энгэртэй зунай тэрлиг, эрмэгтэй буряад гуталтай хγдэр задарюун бэетэй залуу хγн хажуулдин ћагад эмээл дээрээ ћуунхай моринойнгоо жолоо ябад гээд лэ татажа, алхасыень аалидуулна. Энеэбхилћэн нюураарнь тухайлхада, тэрэ хγн ехэл баяртай аад, бага хэмшγγрхэншье алдаћан гээшэ гγ гэхээр. Басаган даруу номгон зантай. Сэхэ хγбγγнэй нюур руу харахаяашье эшэћэн хэбэртэй. Толгойгоо доошонь гунхад гγγлээд, хажуудахиингаа хγхюун хθθрθθе анхаралтайгаар шагнана. Инаг дуран тухай гγ, али юун тухай юм хэлэћэн γгэ бγхэниинь
сэдьхэлдээ дγтэхэнθθр хадуун абажа ябана хэбэртэй.

Энэ ћайхан хабарай γдэр эдэ хоёрой ћанал бодолтой адли гэрэлтэћэн шэнги γзэгдэнэ. Саг эртэ, наћан залуу. Хэды ехэ баян баясхалан, зол жаргал эдэнэй урдань хγлеэнэб. Ћайхан мэдэрэл, ћайхан байгаали. Оршон тойрон сγлθθтэ тала. Талын дуран ямар ћайхан бэ!

Хγбγγнэй хγрин зээрдэ тархяа γргэн, хадууран ћагад урагшаа тэгγγлнэ. Басаганай бγдэртэй боро улаан яаралгγйхэн ћайбарлан гэшхэлнэ. Хара хилэн уужатай сэнхир хγхэ тэрлигынь залуу бэриин бэедэ габ гэмээр ћууна.

Бγхы зурагай хахадынь γγлэгγй сэнхир хγхэ нарата тэнгэри эзэлнэ. Зγлгэ ногоото хабарай ћайхан сэсэгтэ тала, холын зућаланай айлнууд. Ямар бэ даа баясхаланта хаћын боложо байћые гэршэлнэ.

Цыренжаб Сампилов энэ зурагаараа хубисхалай ћγγлэй баяр баясхаланта хубилалтын буряадай тала нютагуудаар болоћыень харуулжа шадаћан байна. Хизааргγй тала шэнги сγлθθтэ байдал, жаргаланта саг, инаг дуран, залуу наћые γнгэтэ ћайхан шэрээр γзэсхэлэн ћониноор харуулжа шадаа. Эртын зγлгэ ногоон, хγхэ сэнхир огторгой, γргэн талаар таран бэлшэћэн малнууд тγрэл дайдымнай баялигые гэршэлнэ.

Буряадай суута уран зурагша Цыренжаб Сампилович Сампилов манай Яруунын аймагай Догно нютагта γгытэй айлай бγлэдэ тγрэћэн юм. Бага наћанћаа ажалша малша хγнэй хγбγγн байћан тула, γргэн талын γбћэ ногооной хангал бэедээ шэнгээћэн, γхэр мал адуулћан, γзэгтэ арай орохоћоо эхилэн, тэдэнээ зуража ябаћан байна.

Би энэ "Талын дуран" гэжэ зураг харахадаа, ая гангаар хангал-таћан жаргалта ћайхан Буряад ороноороо омогорхон байнаб.

Энэ зураг дээрэхи байдал тон дγтын, юрын, хγн бγхэндэ ойлгосотой. Шагнаад γзыт! Аглаг тэнгэридэ жэргэмэлэй дуун жэнгирнэ. Ногооной оёороор таршаа шааруулнуудай таршаганаан, шааяан. Манай буряад нютагуудай гайхамшагта ажабайдал наашаагыш гэжэ даллан байнал!

Тексты для аудирования

Хорёошо γнеэн

Манай колхоздо нэгэ хорёошо γнеэн бии юм ћэн. Энэ хадаа айхабтар долонгир, хорёо хашаагай хаалга эбэрээрээ дэгээдээд нээжэрхидэг γнеэн ћэн. Иимэ дээрэћээнь колхознигууд тэрэ γнеэнэйнгээ эбэрые тайражархиха хэрэгтэй гэлсэдэг байба. Тэрэнэй эбэрынь ута аад, γзγγрынь шγбгэ шэнги хурса байгаа.

Нэгэтэ хабар колхозой малшан γнеэдээ ойн захаар тγрγγшын ногоондо бэлшээбэ. Унажа ябаћан мориёо ногоондо табижархёод, θθрθθ ябагаар γнеэдэйнгээ нэгэ захада ябатарнь, нγгθθ захынь γхэрнγγд бγрхирэлдэн мθθрэлдэбэ. Малшанай харан гэхэдэ, нэгэ шоно γнеэдыень ээрэжэ байба. Хорёошо γнеэниинь бэшэ γнеэдээ шоноћоо аршалжа, тойрон гγйжэ байба. Шонын хаана хаанаћаань орохые дугташахада, тэрэ хорёошо γнеэн хγлзэжэ, шоные γнеэдтэ дγтэлγγлнэгγй. Малшан хашхаран гγйшэбэ. Малшаниие хараћаар шоно γнеэдтэ ћγγлшынхиеэ добтолон оробо. Тиихэдэнь мγнθθхи γнеэн харбаћан ћомон шэнги тγргэнθθр гγйжэ, шоные мγргэжэрхибэ. Шоно хоёр гурба харайгаад, γхэдхэн унашаба.Тэрэ γнеэн шоные улаан ћугаарнь сγмэ мγргэжэрхићэн байгаа. Ута хурса эбэртэй тэрэ хорёошо γнеэн бэшэ γнеэдээ шоноћоо аршалхаћаа гадна, шоные мγргэжэ алажархићан юм.

Тэрээнћээ хойшо манай колхознигууд γнеэнэйнгээ эбэр тайраха гэлсэхээ болижо, "хорёо хашаагайнгаа γγдэ ћайнаар хаадаг болоё" - гэлсэбэ.

Бэлэрын халуун аршаан тухай домог

Υни сагта ангуушан хандагай шархатуулаад алдажархиба. Тэрэнь шућа хаяћаар, бγтγγ хγбшэ руу орошобо. Хойноћоонь харанхы болотор мγрынь хайгаад, олдохоо болиходонь отоггоо бусаба. Υглθθгγγр эртэлжэ γнθθхи хандагайнгаа мγр мγрдэхэдэнь, тэрэнь хγнды γгсэн ошоћон байба. Ябад гээд лэ саћан дээрэ шућан дућаћан харагдана. Тэрэ хγндын баруун ћугаар баахан ћудал хγрэхэдэнь, тэндэнь уурал бааяжа, дγтэ шадарай ой модон сэн бγγг болошонхой байба. Энэ ангуушанай гайхаћаар байтар, уурал бааяћан ућан сооћоо γнθθхи шархатуулааша хандагайнь ћуга харайн бодожо, хэды харайгаад модо руу орошобо. Тэрэ бусалан арьялжа байћан булагай ућанда гараа хэн гэћээнь, "халхай!" гэхээр халуун байба. Тэрэ халуун аршаан арьягар томо хушын узуурћаа эхитэй ха., Энэ аршаанаа хада уулаар тэмдэглээд, ехэл ћонинтой гартээ ангуушан бусаба. Тэрэ хγмнай отогоо тγлихэ тγлеэ бэлдэжэ байћаар, харанхыдажа хургаяа адашаћан байгаа. Гэртээ ошоод харан гэћээнь, γнθθхи аданхайнь бγтэшэћэн байба. Тэрэ гэћээр адаћан хургаараа, γγрэћэн морин унаагаа абаашажа халуун аршаанда баридаг болоћон гээ. Хожом хойтодоо энэмнай Бэлэрын халуун аршаан гэжэ алдаршаћан юм.

Домог

Генерал Балдынов

Одессэ город Хара далай Куяльницка нуур хоёрой хоорондо байдаг. 1944 оной апрель ћарада Одессэ городые фашистнуудай эзэрхэлгэћээ сγлθθлхэ гэћэн зорилго Илья Васильевич Балдыновай дивизиин урда табигдаћан байгаа.

Хуурай газар дээгγγр добтолон ороћон полкнуудые фашистнууд дγтэшье табидаггγй байба. Тиихэдэнь И.В. Балдынов ондоо аргаар сγлθθлхэ гэжэ шиидэбэ.

Манатай ћγниин харанхыда полкнуудаа Куяльницка нуураар ћэмээхэн гаргажа, фашистнуудай ара талаћаа гэнтэ добтолон оробо. Фашистнууд тэрэ нуур соогуур совет сэрэгшэд нэбтэрэн гаража шадахая гγй гэжэ найдаћан байгаа. Ћанагдаа хγлеэгдээгγй газарћаа гэнтэ сохюулћан фашистнууд хγсэд эсэргγγсэжэ шадангγй, Одессэ городые орхижо зугадаћан юм. Илья Васильевич Балдынов сγлθθлэгдэћэн городой тγрγγшын комендант болгогдоо бэлэй.

Иигэжэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай γедэ И.В. Балдынов эрэлхэг зориг, баатаршалгануудые гаргажа, суурхаћан юм. Тэрэ буряад арадай дундаћаа ургажа гараћан тγрγγшын генерал гээшэ. Энээнћээ гадна Япониин эзэрхэгγγдый бута сохилгодо дивизиеэ шадамараар ударидажа, Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэдэ хγртэћэн байна.

Борбилоонууд

Заахан γхибγуд борбилоо, хараасгайнуудые дайладаг, уургайень ћандаргадаг байба.

Нэгэтэ дальбараануудаа дахуулћан ћγрэг борбилоогой хорхой сохо тγγжэ ябахада, γхибγγд тэдэниие намнаћаар, ой соо ябашаба.

Шубуухайнууд ой соо нэгэ газарта обооролдон ћуужа, юушьеб тоншосогообод. Υхибγγдэй тэндэнь хγрэжэ ошоходо, зэдэгэнэ угаа олоор ургашанхай, улайлдажа байба. Υхибγγдшье борбилоонуудые γлдэхэеэ болёод, заха захаћаань зэдэгэнэ тγγжэ, эдижэ оробод. Тиин тэдэнэр тархяа эрьежэ, наранай оротор, ой соо байшабад. Гэртээ бусаха гэхэдээ, зγг шэгээшье мэдэнэгγй. Айхын ехээр айбад. Яаха хээхэеэ ойлгожо ядан ябатарынь, мγнθθхи ћγрэг борбилоонь тэндэ γзэгдэбэ. Тэдээн тээшэ γхибγγдэй гγйлдэн ошохолоор, борбилоонуудтээ саашаа ниидээд лэ ћуунад. Тиигэ тиигэћээр шубуухайнууд ойн заха гараад, хотон айлда хγрэжэ ерэбэ. Υхибγγдшье борбилоонуудые дахаћаар, гэр гэртээ ерэбэ.

- Борбилоонууд тиимэ ухаатай байна ха юм. Тэдэнэй γгы ћаа, таанар ой соо тθθришэхэ байгаат. Шубуухайнууд хγнэй нγхэр юм, энээнћээ хойшо шубуухайнуудые бγ дайлагты, - гэжэ эжынэрынь хэлэбэ.

А. Тороев

Аглаг ћайхан Ага нютагаар

Удангγй Агын γргэн таланууд зэрэлгээтэн намжааран харагдаба. Хада уулануудай оройгоор хγнгэрэг саћанай хγбхыжэ хэбтээшье ћаань, хγдθθ талаар гол горхонуудай ћайрамайнгаа ућаар хааян-шааян урдажа эхилћэн, жэргэмэл шубуунай жэгтэй гоёор жэргэжэ эхилћэн гайхалтай ћайхан хабарай саг болошоод байба. Аргалиин дабаанда олон машина, олон зон угтажа ерэнхэй, жэнхэни буряад ёћоор угтамжа хэжэ байба ха юм. Ћаба ћуулганууд сооћоо сагаан эдеэнэй дээжэ - шэмэтэй тоћолиг ћγн аяга аягаар билтаран халин дэбэрбэ. Миллион хонито баян буряад Ага нютагай γзγγр харагдабал янзатай.

Элдин хонгор Агын γргэн тала нютагууд гансашье табан хушуу малаараа суурхана бэшэ, мγн эндэмнай соёл болбосорол, эрдэм гэгээрэл хэмжээлшэгγй ехээр хγгжэнхэй. Колхоз бγхэндэ томо ћайхан соёлой ордонууд, гэрэлтэй ћаруул ћургуулинууд, зарим газарта музейнγγд баригданхай. Ћургуули бγхэндэ уран ћайханай, дуу хатарай бγлгэмγγд эдэбхитэй ћайнаар хγдэлмэрилжэ, урматай ћайханаар дуулажа, наадажа байдаг байна. Агын багшанарай ћургуулиин, Агын нэгэдугаар дунда ћургуулиин, Ћγдэнтын, Зугаалайн, Табтаанайн, Υзθθнэй дунда ћургуулинуудай уран ћайханай бγлгэмэйхидэй хатар наада хаража, хγгжэм шагнажа, холоћоо ерэћэн айлшад - бага яћатан ћонирхохын ехээр ћонирхоћон, гайхахын ехээр гайхаћан байна.

Ага ћууринда хоёр томохон, экспонат элбэгтэй музейнγγдые хаража, нилээдгγй ћайхашаагаа, ћонирхообди. Олон зоной хγсθθр эндэ музей баригдажа, хоёр дабхар шулуун байшанда ћуурижанхай. Тиихэдэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ эргэ урда сагай шухаг зγйлнγγдћээ эхилээд, мγнθθ γеынхи хγрэтэр элдэб олон экспонадууд бии. Эндэ элитэ ехэ буряад уран зохёолшод Жамсо Тумуновай, Жамьян Балданжабонс булангууд байгуулагданхай.

Юрэдθθл Ага гээшэмнай буряад ёћо заншалаа мартаагγй, жэгтэй ћайхан газар нютаг байна даа! Дарћанай арюун дардам харгыгаар бусажа ябахадамнай, саћан оройто Алхана уула аяар холоћоо уняар манан соо хθθбэлзэн манаран, ћγрθθтэй гоёор тγглын харагдаба. Бальжан хатаниие домоглуулћан сайдам сагаан сθθрэм нуур хγдθθ талын зэрэлгээн дундуур миралтажа, шэнэ хабарай шэмэ болоћон сагаан эдеэгээр эбхэрэн мухарин долгилбо.

- Баяртай! Аглаг ћайхан Ага нютаг, дахин уулзатараа баяртай!

Б. Мунгонов

Тексты для перевода на бурятский язык

На берегу реки

Юра и Толя шли неподалеку от берега реки.

- Интересно, - сказал Толя, - как это свершаются подвиги? очень хотел бы свершить какой-нибудь подвиг!

- А я об этом даже не думаю... - ответил Юра и вдруг остановился.

С реки донеслись отчаянные крики о помощи.

Оба мальчика помчались на зов. Юра на ходу сбросил туфли, отшвырнув в сторону книги и, достигнув берега, бросился в воду. А Толя бегал по берегу и кричал:

- Кто звал? Кто кричал? Кто тонет?

Между тем Юра с трудом вытащил на берег плачущего мальчика

- Ах, вот он! Вот кто кричал! - обрадовался Толя. - Живой? Ну и хорошо! А ведь не подоспей мы вовремя, кто знает, что было бы!

В. Осеева

Чойжинима Генинов

...До восемнадцати лет Ч. Генинов находился в дацане на положении хуварака, монастырского послушника, подобно некоторым другим деятелям бурятского искусства (режиссер Г.Ц. Цыденжапов, композитор Д.Д. Аюшеев).

В 1925 году Чойжинима Генинов бежал из дацана, одержимый одной мыслью - включиться в новую мирную жизнь на равных, догнать своих сверстников, овладеть грамотой. Ему помогли. Артист впоследствии рассказывал, как его, великовозрастного, устроили в Хоринскую школу крестьянской молодежи (ШКМ) известный деятель просвещения Д. Донгидон, а учителем оказался молодой писатель Хоца Намсараев, обративший внимание на способного юношу. Так стечение некоторых благоприятных обстоятельств, помогло серьезно настроенному пареньку в сжатые сроки освоить программу неполной средней школы и выйти на путь своего призвания. Годы обучения в театральной студии (1929 -1932 гг.) - это время жадного освоения того важного и специального, что получали бурятские юноши и девушки от своих педагогов, русских режиссеров и актеров в области театрального искусства, актерского мастерства. Ч. Генинов чувствовал себя здесь на месте, многое осваивалось как бы само собой: уроки ритмики, биомеханики, пения, сценической речи, работа над этюдами и учебными спектаклями. Все это увлекало, было интересно и давалось легко. Сказывалась природная одаренность.

Чойжинима Генинов был среди тех пятнадцати выпускников техникума искусств, которые вошли в состав труппы первого Бурятского драматического театра, открытие которого состоялось летом 1932 года спектаклем «Прорыв» Н. Балдано. В нем Ч. Генинов сыграл роль середняка Гармы Санжиева, который, вступив в колхоз, трудился в нем преданно, уверовав в силу коллективного хозяйствования.

Молодой артист был занят почти в каждой новой постановке театра. Актерские данные позволяют ему работать в широком диапазоне от мальчиков-подростков до драматических и комических стариков. Ниже среднего роста, сухощавый, тонкий, гибкий, он мог свободно, играючи, выполнить любое техническое задание режиссера.

... В 1936 году Ч. Генинов в составе бурятской делегации выехал в Москву и пережил незабываемые, волнующие минуты во время приема Советским правительством в Кремле посланцев нашей республики. В числе немногих представителей национального искусства Чойжинима Генинов был награжден орденом Трудового Красного Знамени. Тогда же в его исполнений и М.Б. Шамбуевой были записаны на пластинки бурятские народные песни, можно сказать, первые пластинки национальной музыки, встреченные в республике с большим интересом...