Free Web Hosting by Netfirms
Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

 

Учебник бурятского языка

Главная страница
Введение
Уроки 1-4
Уроки 5-8
Уроки 9-12
Уроки 13-16
Уроки 17-20
Уроки 21-24
Уроки 25-28
Уроки 29-32
Уроки 33-36
Уроки 37-39
Материалы для чтения
Гостевая книга

Гушан долоодохи хэшээл. Тридцать седьмой урок

Двойное склонение

Грамматика: Двойное склонение.

Кроме простых падежных форм, образуемых путем наращения к основе имени падежных суффиксов, возможно образование двойных падежных форм, т.е. некоторые падежные формы образуются от других падежных форм. Посредством оформления слов двойными падежными формами достигается конкретизация и локализация того, что выражено основой слова.

Двойное склонение образуется не от всех падежных форм, а только от тех падежных форм, которые могут быть в предложении определениями, т.е. родительного или совместного падежей.

От родительного падежа образуются:

а) родительно-дательно-местный падеж, отвечающий на вопросы хэнэйдэ?'или юунэйдэ?(к кому? или у кого? чего?) Например: эгэшэ (сестра); эгэшындэ (у сестры, к сестре); Сэсэг эгэшындэ байдаг болоо. (Сэсэг стала жить у сестры на квартире); Сэсэг эгэшындээ ошоо. (Сэсэг ушла жить к сестре на квартиру).

б) родительно-исходный падеж, отвечающий на вопрос хэнэйхићээ? (от кого? чего? принадлежащего кому? чему?). Например: эгэш -ын (суф, род.п.) -хи (суф. принадлежности) -ћээ (суф. исх.) эгэшынхићээ ерээб (Пришел с квартиры, принадлежащей сестре).

От совместного падежа образуются:

а) совместно-винительный падеж, отвечающий на вопросы (что или кого? вместе с кем? или чем? Например: тугал (им. п.); тугалтай (совм. п.) (с теленком); тугалтайень (совм.-вин.п.) с притяжанием –нь (вместе с ее теленком).

Тэрэ γнеэгээ тугалтайень эгэшэдээ γгэбэ. (Ту корову вместе с теленком отдал сестре).

б) совместно-орудный падеж, отвечающий на вопрос как? Например: γнэ (им. п.) (цена, стоимость); γнэтэй (совм. п.) (дорогой по цене); унэтэйгθθр (совм.-орудн. п.) (с ценой, дорого, по дорогой цене)

Мяхаяа γнэтэйгθθр худалдааб. (Мясо свое продал дорого, т.е. по дорогой цене).

в) совместно-исходный падеж, отвечающий на вопрос откуда?

Например: гадар (внешний покров, в частности, можно о мясе); гадартай (совм. п.) (с внешним покровом, если о мясе, то с жировым слоем); гадартайћаань (совм.-исх. п. с притяж. -нь) (из того, что имеет жировой слой). Мяханайнгаа гадартайћаань намдаа сабша. (Руби из той части мяса, где имеется жировой слой).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Ућан дээрэ ћэргылэгты

Υнгэрћэн зун Комсомольско олтирог дээрэ нэгэ иимэ ушар болоо юм. Долоотойхон басагантаяа амархаяа ерэћэн эсэгэнь газетэ уншажа хэбтэнэ, хажуудань ћамганиинь юумэ оёжо ћууна. Тиихэдэ басаганиинь тγрэлхидћθθ холо бэшэ наадажа ябаа юм. Ѳθрынгθθ хэрэгтэ абташаћан тγрэлхидые хараћан нэгэ эхэнэр γхибγγнэйнгээ хойноћоо анхараыт, ућанда орожо болохол гэжэ тэдэниие ћэргылбэ ха. Тиихэдэнь басагамнай бага бэшэ, ућанда дγтэ ошожо болохогγй гэжэ мэдэхэ гээд, юумэ оёжо ћуућан эхэнь ухаандаашье абажа γгэбэгγй ха.

Хахад час тухай сагай γнгэрθθд байхада, оёжо залхуурћан эхэнь толгойгоо γргэхэдэнь, басаганиинь харагдабагуй. Ућанай эрьеэр басагаяа дуудажа, тэрэ эхэнэр хашхарха хуугайлхань аргагγй ябаа ћэн. Теэд басаганиинь олдобогγй.

Υшθθ нэгэ иимэ ушар тэрэ γедэ болоо. Ћайнаар тамардагшье ћаа, хγбγγн зγрхэ ћудаћанай γбшэнтэй байгаа ха. Тэрээнэй ућанда тамаржа ябатарнь, хγлэйнь шγрбэћэн таталдаба бшуу. Хγбγγнэйнгээ шэнгэжэ байхые хараћан эсэгэнь абарха гээд, ућа руу орон гэхэдээ, ућанай аюулда дайралдаћан хγниие абарха дγрим мэдэхэгγй байжа, эсэгэ хγбγγн хоёр хоюулаа шэнгэжэ эхилбэ. Талаан болоходоо, эрье дээрэ байћан хγнγγд тэдэниие обёоржо, болохоёо байћан аюулћаа абарба.

Ућан дээрэ юуншье боложо магад, γхибγγд, ћэргылэгты!

Л. Гомбоев

Слова:

олтирог – остров

амарха - отдыхать

ћамган – жена

оёхо - шить

тγрэлхид – родители

наадаха - играть

эхэнэр – женщина

ућан - вода

ћэргылхэ – остерегать

эрье - берег

тамарха – плавать

зурхэн - сердце

ћудаћан – вена

убшэн - болезнь

шγрбэћэ таталдалга – судорога

обёорхо - заметить

Упражнение № 1

Выпишите из текста слова с двойным склонением, составить с ними предложения.

Упражнение № 2

Переведите на русский язык следующий текст.

Манай ниислэл

Гурбан зуун жэлэй урда Υдын баруун γндэр эрье дээрэ ород хасагууд хэрэм острог барићан байгаа. Энэнь Υдын острог гэжэ нэрлэгдээ ћэн. Ћγγлдэнь худалдаа наймаанай Дээдэ-Υдэ гэжэ хото болоћон юм.

Нэгэ-хоёр дабхар ехэ бэшэ модон гэрнγγдћээ тиихэдэ бγридэћэн байгаа. Шулуун гэрнγγд γсθθн байћан юм. Гансал гол γйлсэнь модон тротуартай байгаа. Бэшэ тээнь шагайсаа бутархай элћэн. Нэгэ хэды мастерскойнууд болон арћа γйлэдбэрилдэг, ћэеы дарадаг багахан фабриканууд бии ћэн.

1823 ондо Дээдэ-Υдэ Буряадай Автономито Совет Социалис республикын ниислэлынь болобо. 1935 ондо Дээдэ-Υдэ Улаан-Υдэ гэжэ нэрлэгдээ ћэн.

Слова:

ниислэл – столица

хасаг – казак

хэрэм – крепость

шулуун – каменный

элћэн – песок

арћан – кожа

γйлэдбэрилхэ - производить, изготовлять

Упражнение № 3

Прочитайте и выучите.

Эрбээхэй

Эжымни γбсγγндэ, хараћам,

Эрбээхэй эрбыжэ ћуушаба.

Маряажа, маряажа дараћам,

Магазинай эрбээхэй байшаба.

Ц.-Д. Дондокова


Гушан наймадахи хэшээл: Тридцать восьмой урок

Попутное деепричастие

Грамматика: Попутное деепричастие имеет суффикс -нгаа (-нгээ, -нгθθ, -нгоо) выражает действие, которое совершается попутным действием главного сказуемого. Например: Город ошонгоо, танайда ороод гарахаб. (Идя в город, зайду попутно к Вам).

Значение попутного деепричастия можно также передать посредством слова зуураа (по дороге, по пути; в дороге, в пути; с дороги, с пути).

Город ошохо зуураа, танайда ороод гарахаб. (Когда поеду в город, я по дороге зайду к Вам).

Текст для чтения, перевода и пересказа

Буряад арадай ёћо заншалћаа

Манай буряад угсаатан хадаа γри хγγгэдээ хγмγγжγγлхэ талаар аргагγй сэсэн мэргэн ћургаалай ёћо заншалтай, дγй дγршэлтэй байгаа. Υхибγγдэйнгээ бγри бага балшарћаань эхилжэ эхэ эсэгэнь, таабай тθθбиинь иимэнγγд ћургаал, заабари хэлэдэг байгаа: "А" γзэг - эрдэмэй дээжэ, аяга сай - эдеэнэй дээжэ, "γтэлћэншье болог, γлбэршье болог, мэндэеэ бγ мартагты", эхэ эсэгэеэ хγндэлэнгθθ, тγрγγн сайн, удаань эдеэнэй дээжэ хэжэ γгэхэ.

Урдань мориёо ехэ хγндэлжэ, унаћан морин эсэгэ мэтэ, ћааћан γнеэн эхэ мэтэ, хγнэй ороод ћуухада, уур сухалаа хγрэжэ, аяга шанага, тогоо торхоёо бγ шэдэ, хан-ян бγ хая. Хэлэ аманда бэрхэб гээд, хэрγγл хэлэ татажа ябахагγй - энэ ехэ нγгэл, "хэрγγлэй γзγγртэ – шућан, γреэлэй γзγγртэ - тоћон торгон хоёр "гэжэ бγ марта, ћанажа яба. Хγн хγнэй сухал уурћаа айдаггγй юм, харин хγнэй ћэшхэлћээ залхуурдаг юм. "Ћайнда ћагтай, мууда хγгтэй бγ яба". Υншэн хэнзэ, γтэлћэн нэтэрћэн, γбшэн γлгэ, γгытэй, баян, ноён, ород, буряад гэжэ хγниие бγ илга, ямаршье хγндэ адли тэгшээр ханда.

Буурал толгойтын γгэ дуула, бусалжа байћан эдеэнћээ амсажа гара. Ћайн хγн болохонь багаћаа шэнжэтэй, ћайн хγлэг болохонь унаганћаа шэнжэтэй байдаг. "Ућа тγлеэнэй ойронь ћайн, ураг эльгэнэй холонь ћайн". Хоб хошо дуулдахагγй. Нγхэрэй ћайниие зугаалжа, γелжэ мэдэ, мориной ћайниие унажа мэдэ. Эхэ муутай басаган ажалда муу, эхын ћургаал басагандаа, эсэгын ћургаал хγбγγндээ γгтэхэ.

Айлдаа, аха захатандаа гэрэй мяха хэжэ γгэхэдθθ, γншэн хабирга (эгээ ћγγлшын хабћа), зоболонто ћээр, хото γгэхэгγй (ходо зобожо ябаг тэћэн болохо). Булгадаћанай хоорондохи сагаан мяха бγ эдй. Эдибэл, γгэеэ ходо алдажа ябахаш. Анханайнгаа буряад угсаатанайнгаа ћайн ћайхан ёћо заншалые дагажа, энэрхы сэдьхэлтэйгээр, эхэ эсэгэеэ, нютагайнгаа γбгэд хγгшэдые γргэмжэлэн хγндэлхэ, бодолтойгоор γри хγγгэдээ хγмγγжγγлхые оролдохо гээшэ манай буряад зоной уялга байха ёћотой.

Л. Шойдорова

Слова:

угсаатан – племя

ћургаал – наставление

сэсэн – умный

ёћо заншал – традиция

дγй дуршэл – опыт

таабай – дед

γтэлћэн – престарелый

γлбэр – болезненный

дээжэ - лучшая часть, лучший кусок

хγндэлхэ - уважать, почитать

нγгэл – грех

уялга - долг, обязанность

хэрγγл – ссора

ћэшхэл – совесть

торгон шелк

мууда хγгтэй – злорадный

хγлэг - конь, рысак

унаган – жеребенок

ураг эльгэн - родня, родственники

хабирга – ребро

ћээр - отросток реберной кости

хото - желудок

Упражнение № 1

Найдите в тексте для чтения предложения с попутным деепричастием, переведите их на русский язык.

Упражнение № 2

Прочитайте, переведите, перескажите текст. Выпишите дее причастия, укажите их различие.

Харуу айл

(онтохон)

Урда сагта ћэн ха. Нэгэ айлайхи ара γбэр тала нютагта ажаћуудаг байгаа гэхэ. Нэгэтэ γгытэй ядуу гуйранша γбгэн зайжа ябатараа, тэдэнэй урсахан гэр хаража, баяртай ороходонь, γбгэниинь модон эмээл хэжэ, ћамганиинь шабар бороор шэрэмээ шабажа ћууба ха. Гуйраншан γбгэн хоёр гараа ћарбайжа эдихэ юумэ гуйба. Тиихэдэнь γбгэниинь ћуурићаашье бодонгγй дархалжа ћуућан эмээлэйнгээ зоргодоћо, хγгшэниинь шабажа ћуућан шабараа гарнууд соонь хэжэ γгэбэ гэхэ.

Урмаяа ехээр хухарћан гуйраншан газаашаа бахардан гаража, дγрбэн зγг хаража мγргэбэ. Тиихэдээ энэ эрэ хэзээ мγнхэдθθ модо тоншоћоор ћуугаарай, харин хγгшэниинь хододоо шабар шорой доогуур мγрлэн ябаарай гэжэ юрθθба ха. Тиигээд лэ, ћγγлэй ћγγлдэ, тэрэ γбгэн тоншуул шубуун болоод, мγнθθ болотор модо тоншоћоор байдаг, хγгшэниинь томо хара сохо болоод, шорой шабааћан соогуур ябадаг болоћон юм гэдэг.

В.Ирдынеева

Слова:

гуйранша(н) – нищий

сохо – жук

шабар – глина

шабаха - лепить, штукатурить

зоргодоћо(н) – стружка

мγрлэхэ - следы оставлять

урсахан - конусообразный шалашик

эмээл - седло

Упражнение № 3

Продолжите рассказ, используя деепричастие.

Экскурсида ошолго

Багшамнай γглθθдэр булта классаараа экскурсида ошохобди гэжэ соносхобо. Ћурагшад бγхэн даабари абажа бэлдэнэд. Намда шэнэћэн модоной борбоосгой суглуулха даабари γгтэнхэй...

Упражнение № 4

Переведите на русский язык.

1. Υглθθгγγр бодомсоороо, гимнастика хэдэгби. 2. Вожатынгаа элидхэлээ дγγргэмсээрнь, ойлгоогγй юумэеэ асуубабди. 3. Ћархяаг тγγгээд ерэжэ ябатарнай, бороо ороо ћэн. 4. Таанарые гэртээ хγрэтэртнай хγсэхэ байхаб. 5. Υхибγуд наадаад, шууяад, болихолоороо, барандаа γльгэр шагная гэлсэнэ. 6. Шулэг уншанхаар, ћонин γльгэр бидэндэ хθθрэ. 7. Хγдэлмэришэдэй ерэхэлээрнъ, газетэ уншахабди. 8. Гэртээ: хγрэмсθθрθθ, эгэшэмнай бидэндэ бэшэг бэшээ ћэн. 9. Машинаћаа буумсаартнай, таниие танибабди. 10. Гурθθћэнэй зогсохолоорнь, нγхэрни буудажархиба.



Гушан юћэдэхи хэшээл. Тридцать девятый урок

Повторение пройденного грамматического материала

I. Предложения вопросительные и отрицательные.

Упражнение № 1

С данными словами составьте вопросительные предложения. Уншадаг, хэлэбэ, ябаа, ерэхэ, наададаг.

Упражнение № 2

В следующих предложениях поставьте вопросы к подлежащим.

1. Дулма шγлэгθθ уншаа. 2. Ћурагшад ћонин лекцинγγдые бэшэбэ. 3. Трактористнар ударнигууд боложо, эрхим жэшээ харуулна. 4. Хγтэлбэрилэгшэ шэнэ ћониие хэлэжэ γгэбэ.

Упражнение № 3

В следующих предложениях поставьте вопросы ко всем членам предложения.

1. Буряад орон - минии γлгы. 2. "Нойрћоо ћэрићэн тала" - буряад литературын тγрγγшын роман. 3. Улаан-Υдэ - манай ниислэл хото. 4. Борбилоо - манай эндэ γбэлжэдэг шубуун. 5. Минии эгэшэ багшанарай институдта ћурадаг.

Упражнение № 4

Вместо вопросов поставьте подходящие по смыслу слова.

(Хэзээ?) загаћашад (хаана?) хγрэжэ ерэбэ. Тэдэнэр (хаана?) загаћа губшаба. Тэдэниие дахажа ерэћэн γхибγγд (хаагуур?) хγхюугэй наадана. (Хаана?) ћуућан нугаћад (хайшаа?) ниидэшэбэ. Загаћашад (хаанаћаа?) нилээн ехэ загаћа барибад. (Хэдыдэ?) тэдэнэр гэртээ бусажа ерээ ћэн.

Хэрэглэхэ γгэнγγд: γдэшэ, нуурай, эрьедэ, нуурта, эрье дээгγγр, ожорћон соо, дээшээ, нуурћаа, γγрээр.

Упражнение № 5

Составьте с данными словами отрицательные предложения.

Мγнθθдэр, ном, ерэхэ, ошохо, γхибγγд, ћалхин, ногоорхо.

II. Личное и возвратное притяжание.

Упражнение № 6 .

В следующих предложениях подчеркните слова с личными притяжаниями, переведите предложения.

1. Миисгэйнь Найданай хормойе шγргθθнэ. 2. Нюурыенъ хγйтэн хайрана. 3. Даша гэнтэ ухаандаа оруулаад, хоёр гарћаань барижа татана. 4. Модониинь доогуураа гэшγγћэгγй байжа, Дашын абирхада, ехэ хэсγγ байба. 5. Гарма γбгэн агнууриинь тухай асуухаяшье мартажархёод байба. 6. Нγхэртэмни нэгэ амитай юумэн дуулдаба ха. 7. Дашые араћаань тэбэреэд, дугтаран байба.

Упражнение № 7

Данные слова просклоняйте в родительном и совместном падеже, добавляя окончания возвратного притяжания.

Образец: аха - ахынгаа, ахатайгаа.

Хада, далай, харгы, таабари, морин, шγдэн, хућан, шγγдэр, эсэгэ, онтохон.

Упражнение № 8

Составьте с данными словосочетаниями предложения.

Бэшэгэй эхин, бэшэгээ дγγргэбэ; хэшээлэй забћар, хэшээлээ эхилээ; шэнэ гэртэй, гэртээ бусаба.

Упражнение № 9

По смыслу предложений вместо точек поставьте окончания -ээ или -эй.

1. Зуун гушан жэл... саана Зэдэ мγрэн... элдин аажам нугада нэгэ зэртэгэр жаахан хγбγγхэн нγхэд...нгθθ дунда тоомоо таћаран, наадажал ябаћан юм. 2. Теэд тэрэ хγбγγн... эхэ эсэгэ, айл аймагынь, хамта наададаг γетэнииньшье, ћургаал ћайтайшье ћаа, ћуури байрагγй тэршээ Доржомнай хэды жэл... γнгэрхэдэ, буряадай тγрγγшын эрдэмтэд... нэгэниинь болохо юм гэжэ жаахашье ажаглаагγй. 3. “Ород эрдэмт... болоод, энэ хγбγγе гэрт... бусаха гэжэ ћанана гγш? Шамайе тоншоћон хирээг...шье хγсэгγй газараар, холын ород городуудаар байрлахал. 4. Жэлд... нэгэ удаа альганай зэргэ саарћа эльгээгээ ћаа, эльгээнэ бэзэ," - гэћэн Хяагтын харгыда ћуућан γбгэн... хэлэћэн γгэнγγд юундэ ћанагданаб?

Ч. Цыдендамбаев

III. Множественное число.

Упражнение № 10

Переведите на бурятский язык, обращая внимание на окончания множественного числа.

1. По небу неслись редкие облака. 2. В траве виднелись голубые незабудки. 3. Пастухи выгоняют скотину на зеленые пастбища. 4. Мохнатые белые цветы покрыли кусты черемухи. 5. Рабочие строят дома. 6. Школьники будут сажать цветы. 7. Прилетели птицы.

IV. Повелительное наклонение глагола и формы обращения.

Упражнение № 11

Переведите пословицы, обращая внимание на повелительное наклонение глагола

1. Гол гараагуй аад, гуталаа бγ таила. 2. Харићаа ерэћэн дайсаниие хари газартань дара. 3. Хγниие хγндэлхэдθθ, бэеэ хγндэлхэш. 4. Дутуу мэдэћэн юумэеэ дуулааб гэжэ бγ хэлэ, эмниг дошхон мориие эмээллээб гэжэ бγ ћайрха. 5. Υхэр дахажа - хγсэхэш, γгэ нэхэжэ хγсэхэгγйш. 6. Нэрэеэ хухаранхаар, яћаа хухара. 7. Зутарћан хубсаћые зайлаад сэбэрлэхэш, зутарћан нэрые заћахань хγндэ. 8. Эдир наћанћаа эрдэм шудала, залуу наћанћаа ћайнда ћура. 9. Харюусалгаяа ойлгожо, хаба шадалаа харуула. Эрилтэеэ ойлгожо, эршэ хγсэеэ харуула.

Упражнение № 12

Со следующими глаголами составьте предложения с формами обращения и повелительного наклонения.

Ябаха, гоёохо, гγйхэ, уншаха, хараха, сэбэрлэхэ, хашхарха, эдихэ, баярлаха.

Упражнение № 13

Со следующими числительными составьте предложения, укажите их различие.

Арбадахи, дγшθθд, табан зуун хорин хоёр, хорин нэгэдэхи, зуугаад, зургаалуулан, табин зургаан, наймуулан, хоюулан, мянгаад, мянга долоон зуун далан юћэн.

V. Наречие и прилагательное.

Упражнение № 14

Используя данные наречия, составьте небольшой рассказ на тему "Амаралтын γдэр".

Хэрэглэхэ наречинγγд: γглθθдэр, γглθθгγγр, эртэ, хододоо, γдэшэндθθ, гэнтэ, ћайнаар, шадахысаа, дээгγγр, нилээд, ябагаар, тугаарай, тон, улам, бγри.

Упражнение №15

К следующим существительным подберите по смыслу прилагательные. Образец: тургэн горхон.

...горхон

...тэнгэри

...ћанаан

...ћурагшад

...ажал

...далай

...хγдэлмэри

...хараасгай

...модод

...ћургаал

...дуунууд

...γгэнγγд

...бэшэг

...нγхэр

...амжалта

...номууд

...γγлэд

...хγγгэд

...саад

...нэрћэн


VI. Причастия и деепричастия.

Упражнение № 16

Переведите на русский язык. Выпишите причастия, составьте с ними предложения.

1. Колхозой тγрγγлэгшэ манай ћургууляар ябаад ошоо. 2. Урилдахадаа Батань тγрγγлэгшэ ћэн. 3. Би абатайгаа тγлеэ хюрθθдэгшэ ћэм. 4. Тγлеэ хюрθθдэгшэд модон соо ажаллажа байна. 5. Иван Бадмаевич манай физкультурна кружогые ударидагша ћэн. 6. Манай совхозой ударидагшад Улаан-Υдэ суглаанда ошоо. 7. Минии аба урда хадаар ябажа агнагша бэлэй. 8. Агнагшад вертолёодоор агнуурида ошодог болонхой.

Упражнение № 17

Из следующих глаголов образуйте деепричастия, составьте с ними предложения.

Буса..., дγγргэ..., ниидэ..., тари..., хθθрэ..., дуула..., яба...

Сайт бурятского народа
Статистика от SoftDeCo