Free Web Hosting by Netfirms
Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

 

Учебник бурятского языка

Главная страница
Введение
Уроки 1-4
Уроки 5-8
Уроки 9-12
Уроки 13-16
Уроки 17-20
Уроки 21-24
Уроки 25-28
Уроки 29-32
Уроки 33-36
Уроки 37-39
Материалы для чтения
Гостевая книга

Хорин юћэдэхи хэшээл.

Двадцать девятый урок

Деепричастие предпочтения. Послелоги сравнения.

Словообразовательный суффикс -шаг

Грамматика: 1. Деепричастие предпочтения образуется суффиксом -нхаар и обозначает действие, которое предпочитается другому действию, выраженному главным сказуемым.

Например: Кинодо ошонхаар, ном уншахаб. (Чем пойти в кино, лучше буду читать книгу). Автобусаар ябанхаар, трамвайгаар ябаћан дээрэ. (Лучше поехать на трамвае, чем на автобусе).

2. Послелоги сравнения: шэнги (похоже, как), мэтэ (как), орходоо (по сравнению) употребляются для сравнения двух предметов. Например: Шандаган шубуун мэтэ ниидэнэ. (Заяц летит, как птица). Нохой шоно шэнги улина. (Собака воет, как волк). Шэнэ ном хуушан номдо орходоо ћайн. (Новый учебник лучше по сравнению со старым учебником).

3. Словообразовательный суффикс –шаг (-шог, -шэг). Посредством его образуются имена прилагательные со значением: а) неполноты признака или качества: харашаг (черноватый) от хара (черный); дулааншаг (тепловатый) от дулаан (теплый); залуушаг (моложавый) от залуу (молодой).

Текст для чтения и пересказа

Выпишите из текста предложения с продолжительным деепричастием предпочтения, переведите их.

Байра дээрээ тогтохоёо болишоод дэбхэрэлдэжэ, тархияа ћэжэрэн турьялдан байћан хγлэгγγд ћуга ћγрэлдэн зурышабад. Эхинћээ гурбадахи гараћан аад, шорой тооћондо балайшье дарагдабагγйб. Тиигэбэшье урдамни гараад ябаћан моридой туруун дороћоонь шэдэгдэћэн шорой шабха нюурыемни урдаћаань хордотор сохино. Хулынгаа жолоо татаад ябажа ябатараа ћуладхан табяад, хγлθθрθθ хажуућаань нэшээдхибэб. Шэнэ хγсэн нэмэн, хуламни мγнθθ тγргэдэн, бригадирай бууралые унаћан Будые хγсэћθθр, хажуугаарнь алад гарашаба. Урдамни табилуулжа ябаћан зээрдын ћγγл зуухалаарни, хγсэгдэжэ ябаћан Шоён гэдэргээ эрьежэ хараћаар: "Υгы, энэ элжэгэн гэжэ байжа наадалћан хулада хγсэгдэбэл, яагаа эшхэбтэр байхаб. Яаха болоо гээшэб? Мэдээшэгγй болоод, хγсэгдэнхаар урдаћаань шабхадажархихамни гγ?" - гэжэ бодобо.

Б.Романов

Слова:

хула - савраска

хγсэхэ - догонять

табилуулжа ябаха - скакать

зээрдэ - рыжий

алад гараха - проходить мимо чего-либо

гэдэргээ эрьехэ - оборачиваться назад

шабхадаха - подстегивать кнутом (или прутиком)

буурал – седой

эшэхэбтэр – стыдно

элжэгэн – осел

ћγγл - хвост

Упражнение № 1

Из следующих слов образуйте прилагательные с суффиксом -шаг (-шэг, -шог), придумайте к ним определяемое имя и получением сочетания переведите на русский язык:γндэр, улаан, сэбэр, зузаан, шэнэ, ехэ, ћонин, хγйтэн, ута, зθθлэн, номгон.

Упражнение № 2

Переведите предложения на русский язык, обращая внимание на послелоги сравнения.

1. Υнэгэн γхэћэн шэнги болоод хэбтэбэ. 2. Таряалан соогуур комбайнууд корабль мэтэ тамаран ябана. 3. Витим сухалаа тараћан хγн шэнги номгорон, хуушан ћабадаа ороод байхадаа, гайхамшаг гоёор харагдадаг 4. Жэргэмэлнγγд θθдθθ хγхюутэйгээр хθθрэжэ, агаарта γлгθθтэй бγлбэнγγр хонхонууд шэнгеэр жэргэнэ. 5. Бадма Баярта орходоо шуран бэрхэ байна.

Упражнение № 3

Прочитайте, переведите на русский язык и перескажите.

Ћур харбалга

Энэ наадые урдань ћур харбаан гэдэггγй, миин лэ ћур гэжэ нэрлэдэг ћэн. Имагтал энэ наадан эрэгтэйшγγлэй зугаа байгаа. Энээнээ ехэл хγндэтэйгθθр ћанадаг, бэшэ бэшэ наадан зугаануудтай жэшэшэгуй дээгγγр тоолодог байгаа юм даа. 15-16 наћатай хγбγγдћээ эхилээд далаадтай γбгэд хγрэтэрхи ехэшγγл энэ нааданда хабаадалсадаг ћэн.

Наяадтайшье γбгэд ћур харбаанай хажууда ерэжэ, нэгэ хэћэг ћахижа, заримдаа хэдэн годли табяадшье γзэдэг бэлэй. Хори буряадай тγγхэшэн Тобын Тγгэлдэрэй хэлэћээр, хори буряадууд 14-ћθθ дээшэ наћатай хγбγγдээ уялгата ёћоор номо, ћурша барюулжа, харбуулжа ћургадаг байћан аад, 1816 онћоо хойшо тэрэ ёћоёо болюулћан байгаа. Бγри урда сагта сэрэг дайнда, аба хайдагта гарахадань, номо ћурша гээшэ γндэћэн зэбсэг байћан тула тэрээндэ ћургаха ёћотой байгаа ћэн.

Л. Линховоин

Слова:

эрэгтэй – мужчина

далан – семьдесят

хабаадалсаха – участвовать

наян – восемьдесят

годли – стрела

тγγхэшэн – историк

номо – лук

аба хайдаг - облава

Упражнение № 4

Вместо точек поставьте нужные окончания.

Энэ шэнэ гэр. Гэр... хойно γхибγγд модо тариба. Содном гэр... оробо. Энэ гэр... аба шэнэ модоор баряа. Гэр... олон хунγγд гараба. Манай бγлэ шэнэ гэр... болоо. Манай тосхон шэнэ гэр... олон.


Гушадахи хэшээл. Тридцатый урок

Страдательный залог. Послелоги причины. Степень качества

Грамматика: 1. Страдательный залог глагола обозначает действие, которое претерпевает само действующее лицо.

Например: хара (смотреть) - харагдаха (быть видимым); бари (поймать) - баригдаха (быть пойманным).

Страдательный залог образуется посредством следующих суффиксов:

а) -гда (-гдэ, -гдо), который употребляется после оканчивающихся на гласный: тари (сеять) — таригдаха (быть посеяным); унша (читать) - уншагдаха (быть прочитанным).

б) -да (-дэ, -до), который употребляется после основ, оканчивающихся на согласный л с последующим гласным: оло (находить), олдохо (быть найденным).

в) -та (-тэ, -то), который употребляется после основ, где имеются р, г, б с последующими краткими гласными: аба (взять) — абтаха (быть взятым); γгэ (отдать) - γгтэхэ (быть отданным).

2. Послелоги тула, дээрэћээ, ушарћаа служат для выражения действия. Например: Хэшээлћээ хожомдохогγйн туда эртэ бодо хэрэгтэй. (Чтобы не опаздывать на урок, нужно вставать рано).

Послелоги дээрэћээ, ушарћаа часто встречаются в сочетании с глаголом болохо.

Например: Энээн дээрэћээ боложо, кинодо ошоогγйбди. (Из-за (ввиду) этого (случая) мы не пошли в кино).

Упражнение № 1

Прочитайте, переведите и перескажите текст.

Урданай заншал

Хγн гээшэ наћатай болоходоо урданайнгаа ябаћан ябадал ћанаха байна. Мγнθθ таби гараћан наћатай зонћоо эхилээд бγри аха зон хγрэтэр яћала юумэ γзэћэн байнабди гэжэ ћанагдаха юм. Υнгэрћэн байдалаа дурсахада, тэрэ γедэ зон урданайлхуу, айха гайхахые мэдэдэг, аха заха хγнћθθ ехэл гайхадаг байгаа. Тиигээдшье харатан дайсанай добтолжо ороходонь, бγћэтэйшγγлнай булта Эхэ ороноо хамгаалхаяа мордоћон гээшэ. Υлэћэн хγгшэд, хγγгэд болон эхэнэрнγγд хамтынгаа ажал γргэлжэлγγлжэ, хγгшэн залуугγй γглθθгуγр эртэ бодожо, γдэшэ орой болотор, хγйтэн гγ, халуун гγ ямаршье сагта, γлэншье ћаа, ажалаа хээд лэ ябаћан гээшэбди. Υдэшэ γглθθ аарсаяа, γдэдэ орооћоной шγлэ уугаад ябахаш, умдэхэ хубсаћан тэрэл ћэн бэзэ. Иимэрхγγ ябаћаншье ћаа, гажараагγй, хγхюутэйл бэлэйбди. Хулууха, буляаха, диилэћэнээ сохихо гэхэ мэтэ муу γйлэ ћанагдадагшьегγй байгаа. Олоћоноо хубаагаад лэ, эбтэй эмхитэй ябадал ћанагдана. Тγрэдэ гγ, найрта гγ гэртэхинэйнгээ табяа ћаань, ехэл хγхихэш. Залуушуул аха заха хγнћθθ тγрγγн гэртэ орохогγй, табагћаа тγрγγн эдихэгγй, ехэ айдаг, гайхадаг гэхэ гγ, али хγндэлдэг гуримтай байгаабди. Ажалшье хэхэдээ, хγн хγсэ шадалаа гарган хγдэлдэг ћэн. Ажалай унаа гэхэдэ, тэмээн, морин, сар байгаа. Мγнθθ сагта ямар амар болоо гээшэб! Ямар амараар ажал хэдэг болооб, хубсаћаншье, эдеэншье урданайхићаа элбэг, хэлэншье хγнћθθ харюудахагγй. Ћайн сагта тγрэћэн γдэћэн зон баћал ћайн зантай байха ёћотой.

Д. Цыренова

Слова:

хγн – человек

эртэ – рано

хγгшэн – старуха

эхэнэр – женщина

хγγхэн - девочка, ребенок

дурсаха - вспоминать о чем-либо

γргэлжэлγγлхэ – продолжать

орой – поздно

хулууха – воровать

буляаха – отнимать

сохихо – бить

хубааха – делить

унаа - перевозочные средства

тэмээн – верблюд

морин – лошадь

сар – бык

аарсан - арса (род творога, получаемого посредством кипячения кислого молока)

орооћоной шγлэн — суп с пшеничным зерном

гажарха - унывать, расстраиваться


Выпишите из текста все предложения, в которых имеются глаголы страдательного залога. Составьте 5-6 предложений с глаголами страдательного залога.


Упражнение № 2

Напишите глаголы в следующих предложениях в настоящем, прошедшем или будущем временах в зависимости от значения предложения:

1. Нёдондо жэл минии аха армиин албанда (абтаха). 2. Ћγхθθр отологдоћон модо (асарха). 3. Зундаа ћур харбаанда бγхэ барилдаан (болохо). 4. Υгы болоћон γнеэмнай (олдохо). 5. Жэрысэ табигдаћан бухалнууд барбайлдажа (харагдаха). 6. Доржын орой болотор унтаћан-ћаа боложо бидэнэр поездћоо (хожомдохо). 7. Самолёдой ниидэхые хγлеэжэ байхадаа, ћонин ном (уншаха).

Упражнение № 3

К данным глаголам подобрать синонимы, составить предложения: ажаллаха, хожомдохо, зγбшθθхэгγй, бγглэхэ, γгырхэ.

Грамматика (продолжение). Степень качества предмета, т.е. усиление или ослабление качества предмета передается: а) усилительными словами угаа (очень), тон (весьма), маша (очень, гораздо); эгээн (самый), которые ставятся перед прилагательными, например: угаа ехэ (очень большой), эгээн ћайн (самый лучший).

б) посредством удвоения (повторения) усеченной формы прилагательного с его полной формой. Например: уб улаан (красный - прекрасный), хаб хара (черный - пречерный); саб сагаан (белый - пребелый); хγхэ (синий - пресиний).

Сравнительная степень прилагательных в бурятском языке передается синтаксически, т.е. перед прилагательными ставятся усилительные слова: маша, угаа, тон, эгээн, уйгаргуй и т.д., сравниваемый предмет передается в исходном падеже. Например: Манай гэр танай гэрћээ уйгаргγй ехэ. (Наш дом намного больше, чем ваш дом).

Упражнение №1

Образуйте степени качества и сравнения от слов: уйтан, хγйтэн, набтар, гγйхэн, бишыхан, хуушан, залуу, сэбэр, улаан, хγхэ.

Упражнение № 2

Спишите следующие предложения, при этом оформляйте прилагательные в степени качества, переведите их на русский язык.

Борхоногые хγлеэнэд

Доржын сэлмэг шарай баяраар гэрэлтэнэ. Хурса нюдэдынь ходол энеэбхилнэ. Зузаахан уралайнь саанаћаа жэжэ, сагаан шγдэнγγдынь сайбалзана. Дэрэгерхэн шэхэдынь, морхогорхон хамарынь хγбγγнэй шарайе урин, хθθрхэн болгоно.

Борхоногой уран гоёор γльгэр хθθрэхые шагнаха гэжэ Доржо γнинэй хγлеэдэг байгаа.

Упражнение № 3

Следующие предложения переведите на бурятский язык: 1. Дети давали ежику хлеб, молоко, свежую травку. 2. Птицы живут в лесах, на озерах, на болотах. 3. Много в нашей стране дремучих лесов, бескрайних степей, раздольных полей. 4. В нашей реке водятся окуни, лещи, ерши.

Слова:

ерш - ёршохи, пахаагай

болото - намаг

окуньалгана

лещ - тээли, хэлтэгэнэ загаћан

Упражнение №4

Расскажите о своем рабочем времени на бурятском языке.


Гушан нэгэдэхи хэшээл. Тридцать первый урок.

Взаимно-совместный залог

Грамматика: 1. Взаимно-совместный залог выражает действие, которое совершается двумя или несколькими лицами совместно, имеет два суффикса: -лда (-лдэ, -лдо), -лса (-лсэ, -лсо).

Посредством суффикса -лда (-лдэ, -лдо) образуется глагол со значением действия, совершаемого двумя лицами или совместно. Например: Дамба Дашатай барилдаба. (Поборолись Дамба с Дашой). Υсэгэлдэр абамни манай багшатай хθθрэлдэбэ. (Мой отец вчера беседовал с нашим учителем).

Посредством суффикса -лса (-лсэ, -лсо) образуется глагол со значением действия, в совершении которого принимают участие двое или более лиц. Например: Сэрэн Сэбэгтэй город ошолсобо. (Сэрэн с Сэбэком поехал в город). Сандаг Самбуугай тулеэ таиралсажа угэбэ. (Сандаг помог распилить дрова Самбу).

Текст для чтения и пересказа

Нууян баабай

Манай Шанага, Хонхоло, Амгаланта нютагаархид гол тγлэб анханай ћуурин зон юм. Υбгэдэй хэлсэдэг ёћоор, хориин арбан нэгэн эсэгын бодонгууд отогойхид болонобди, тиимэћээ гурбан голоймнай зон Бодрнгуудай совхоз болон хамтарћан гээшэ. Нютагай айлнууд угай эхи татаћан хγнγγдэй нэрээр мγнθθшье Нууянтан, Согтотон, Гандуутан, Санжаатан гэхэ мэтэ аймагууд болон хубаардаг, баћа тэдэнэр тγрэл тγтимθθ, аха дγγгээ мэдэлсэн, али болохоор тућалалсадаг, ябалсадаг заншалтай.

Нууянтанай эхи татаћан Нууян баабай гэжэ алдаршаћан хγн тухай элдэб домогуудые γе дамжан хэлсэдэг.

Нууян гээшэ хурса хэлэтэй, хурдан ухаатай, абарга хγсэтэй ангууша солотой хγн ћэн ха. Нууян баабай наћан соогоо дγшэн юћэн баабгай баряа ћэн ха гэлсэхэ. Баабгайда гарахадаа, тэрэ ори гансаараа сарба ћγхэ, магардаан хутага, сай шанаха тогоонћоо бэшэ γлγγ юумэ абадаггуй байгаа. Нэгэтэ хори гараћан дγγнь бэеэ хоргодуулан дахаба, тиигэжэ ехэ гайхалтай юумэ хараћан гэхэ. Тэрэнэй хараћаар байтар, Нууян баабай ута гасуу γзγγрлээд, баабгайн нγхэ зайдалан ћуушаба. Ћγхэеэ хажуудаа хэбэ, тиин гасуугаа абаад баабгайн нγхэ руу хадхажа оробо. Уданшьегγй газар дорьбомо абяан гараба. Сухалдаћан баабгай ћабараараа тэрэ гасууень шγγрэн, нγхэ руугаа татаба, химэлбэ. Тиихэдэнь Нууян баабай тэрэ гасуугаа баабгайтайнь татажа, нγхэнэйнь амћарта ерγγлээд, шэлэ хγзγγнћээнь бажуужа абахадаа, тархииень хинсайтар татажа, сарба ћγхθθрθθ сабшажа алаа ћэн ха.

Наћатай болоћон хойноо шара маахайтай ушараад, улаан ћуга руунь магардаан хутагаараа шаажа γрдибэшье, доронь орошоо ћэн ха, теэд бага балбуулаашье ћаа, амиды гараа гэхэ.

Д. Тогошиев

Слова:

ёћо – обычай

отог - род, клан

уг - корень, происхождение

курса – острый

хэлэн – язык

ухаатай – умный

хусэтэй – сильный

гасуу – кол

ангуушан – охотник

душэн – сорок

юћэн – девять

баабгай – медведь

сарба ћγхэ - большой, широкий топор

магардаан хутага - большой нож

Упражнение № 1

Из текста урока выпишите:

а) все деепричастия и объясните их образование и значение;

б) наречия и объясните их образование и значение.

Упражнение № 2

Вместо точек проставьте окончания множественного числа.

1. Манай колхоздо элдэб машин..., трактор..., комбайн..., самосвал…, автомашина..., сеялкэ... болон бэшэшье техникэ бии. 2. Ћурагша… сугларжа, залуудаа партизан ябаћан γбгэнэй хθθрθθе ћонирхон шагнаба. 3. Манай эндэ борбилоо..., турлааг..., хγхэ буха..., шаазга γбэлжэдэг. 4. Ћурагшын сγγмхэ соо элдэб юумэнγγд олон: элдэб карандаш..., шутам..., ручка..., шэрэ..., гоё зураг..., дэбтэр..., ном...

Упражнение № 3

В следующих предложениях правильно проставьте окончания слов, данных в скобках.

I. Ћургуулиин (баня) (недели) бури тулигдэдэг. 2. Би шэнэ (платье) оюулбаб. 3. Колхозой олон малнууд (поле) дээгγγр бэлшэнхэй. 4. Нина магазинћаа (лента, резина, булавка) худалдажа абаба. 5. Бидэ ой ошоћон тухайгаа (сочинение) бэшээбди. 6. Би мγнθθдэр интернадай (кухня) соо дежурнаб. 7. (Волга) мγрэниие (карта) дээрэ харуулагты. 8. Эжымни амтатай (варенье) шанаба.

Упражнение №4

Переведите на бурятский язык следующие предложения: 1. Учебный год начинается с первого сентября. 2. Ты хорошо отдохнул. 3. Завтра мы пойдем в театр. 4. Вчера мы ходили на завод. 5. Отнеси книгу товарищу. 6. Почтальон принес телеграмму от сестры.

7. Я выполнил уроки по английскому языку и математике. 8. Папа пришел с работы. 9. Дует холодный ветер.


Гушан хоёрдохи хэшээл. Тридцать второй урок

Служебные глаголы

Текст для чтения, перевода и пересказа

Энэ дэлхэй дээрэ дэмы ябаагγйгθθ мэдэрхэ гээшэ хγн тγрэћэнэймнай омог шуу. Харин хγн тγрэћэнэй омог ондоо хγндэ тућа γзγγлћэнћээ ерэдэг. Тућада ехэ бага гэжэ байдаггγй. Хγндэ тућалћан тућа θθртэ тућа боложо эрьедэг.

Юундэб гэхэдэ, хγргэћэн тућа тухай тућалуулћан хγн хэзээдэшье мартахагγй.

Галаа тγлеэд, сайгаа шанаад, айрћа хурћаяа эли газарта гаргаад, γγдэеэ суургалангγй орхижо, малаа адуулхаяа гγ, али агнахаяа ошоходоо, буряад зон аянай зондо ћанаагаа зободог байгаа. Хэћээлтэдэ ороћон хаатаршан, сγлэлгэдэ ябаћан гэмтэн - хэнэйшье γри ћаа, ямаршье яћанай хγн ћаа - эзэгγй гэртэ буугааб гэжэ ћанадаггγй байгаа. Тэрэнэй хоол баряад, унда уугаад, дулаасажа амараад ошоћые мэдэхэдээ, буряад хγн баярладаг ћэн. Юуб гэхэдэ, галынь залираагγй, гуламтынь хγн тойроогγй, эдеэнћээнь хγн ама хγрθθ, сэргэдэнь морёо уяа.

Иихэдээ гэрэй эзэн энэ дэлхэй дээрэ дэмы ябаагγй!

Д. Эрдынеев

Слова:

омог – гордость

тућа – помощь

аян – путешествие

хэћээлтэ – наказание

эрьехэ - возвращаться, оборачиваться

сэргэ – коновязь

айрћа хурћан - высушенный творог

сγлэлгэ - ссылка

Грамматика: 1. Вспомогательные глаголы. Многие глаголы в бурятском языке употребляются в качестве вспомогательных глаголов. Они принимают активное участие в образовании сложных глаголов.

Вспомогательные глаголы и глаголы, выступающие в качестве служебных слов, в сочетании с деепричастиями выражают время и другие оттенки основного действия.

Например: Дамба номоо уншажа байна. (Дамба читает свою книгу). Танда уряал ябуулћан байба. (Вам отправлено приглашение). Хорин центнер ургаса абажа болохоор байна. (Конечно, можно собрать двадцать центнеров урожая). Би танайда орожо байхаб. (Я буду к вам захаживать от случая к случаю).

Глаголы "полного" значения, выступая в сочетании с деепричастиями, образуют сложные глаголы и утрачивают в некоторой степени свое лексическое значение. Эту группу служебных глаголов составляет большинство глаголов движения.

Например: Сэбэг стол дээрэћээ дэбхэржэ бууба. (Сэбэк спрыгнул стола); Морин гγйжэ ябана (Лошадь бежит).

Упражнение № 1


В следующих предложениях определите, какую роль выполняют служебные глаголы:

1. Υхибγγд ажалаа дγγргээд байба. 2. Дулма ахадаа бэшэг бэшэжэ байна. 3. Батын эжы ћайнаар ажалладаг байна. 4. Суглаан эхилхээ байгаа. 5. Манай ябаха автобус γдэрэй 12 сагта ерэдэг байна. 6. Минии дγγ унтахаяа байна. 7. Бадма дунда ћургуулияа дγγргээд байба.

Упражнение №2

Спишите следующие предложения так, чтобы сказуемые были сложными и относились к будущему времени:

1. Таанараа харахаяа ерээб. 2. Битнай хэлэћэн γгэдθθ хγрэхэб. 3. Би танайда зорюута ерээб. 4. Мγнθθдэр дулаан γдэр болохо. 5. Тэдэ баруулжаа ошобо. 6. Урдамнай колхозой сабшалан ногоорно.

Упражнение №3

Докончите письмо.

Хγндэтэ эжымни.

Танай бэшэгые мγнθедэр абажа, ехэ баярлааб. Таанар булта ћайн байна ха юмта. Би ћайнаар ћуража байнаб...

Сайт бурятского народа
Статистика от SoftDeCo