Free Web Hosting by Netfirms
Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

 

Учебник бурятского языка

Главная страница
Введение
Уроки 1-4
Уроки 5-8
Уроки 9-12
Уроки 13-16
Уроки 17-20
Уроки 21-24
Уроки 25-28
Уроки 29-32
Уроки 33-36
Уроки 37-39
Материалы для чтения
Гостевая книга

Фонетика, правила чтения и правописания

Нэгэдэхи хэшээл. Первый урок

Специфические звуки алфавита, обозначенные в буквах ћ, γ, θθ, н (нг)

Упражнение № 1. Чтение буквы ћ

ћаалишан, ћаалта, ћаба, модон ћаба, ћабар, ћаднаг, ћайндэр, ћам, ћамбай, ћамган, ћандали, ћиихэ, ћолонго, ћонгино, ћонюуша, ћунгалта, ћунгалга, ћургуули, ћургаал, ћуури, ћγзэг, ћуни, ћγн, ћγлэр, ћγγдэр, ћэшхэл


Слова:

ћаалишан – доярка

ћаалта – препятствие

ћаба - жбан, посуда

модон ћаба – деревянная посуда

ћабар - лапа

ћаднаг - кол, столбик, жердь

ћγн – молоко

ћγлэр – рассеянный

ћγγдэр – тень

ћэшхэл – совесть

ћиихэ – серьги

ћонюуша – любопытный

ћолонго - хорек; радуга

ћунгалта - выборы

ћунгалга - избрание

ћургуули - школа

ћургаал - наставление

ћуури - место

ћγзэг - вера, суеверие

ћуни - ночь

ћайндэр - праздник

ћам - гребень, расческа

ћамбай – челка

ћамган - жена, женщина, женский

ћандали - сиденье, скамейка

ћонгино - лук


Упражнение № 2. Чтение буквы у

Υнеэн, хγбγун, γбгэн, нγхэр, γдэр, γхибγγн, γгэ, гγрθθћэн, хγбшэ, γндэр, тγхэреэн, тγрэл, хγзγγн, тγγхэ, тγгсγγл, γлэн, γγлэн, γγдэн, γбэл


Слова:

унеэн - корова

хγбγγн - мальчик

γбгэн - старик

нγхэр - друг, товарищ

удэр - день

γхибγγн - ребенок

γгэ — слово

гγрθθћэн - косуля

хγбшэ - горный хребет; тайга

γбэл – зима

γндэр – высокий

тγхэреэн – круглый

тγрэл - родня, родной

хузγγн – шея

тγγхэ – история

тγгсуγл – пень

γлэн – голодный

γγлэн – облако

γγдэн - дверь

Упражнение № 3. Чтение буквы ѲѲ

Долгий двузначный θθ не имеет себе в орфографии литературного бурятского языка краткой пары

Υймθθн, зγйдθθл, θθдэгγй, θθдэрхγγ, θθрынхин, θθхэн, θθхэгγй.


Слова:

γймθθн - паника, смятение

θθдэгуй - негодный, никчемный

θθрынхин - свои

θθхэгγй - без жира

зγйдθθл - сшитый из кусков

θθдэрхγγ – заносчивый

θθхэн - сало

Упражнение №4

Вспомните слова на букву "θθ"


Упражнение № 5. Чтение переднеязычного н

Хара нохой. Ћонин ном. Хγйтэн намар. Манай нютаг. Ноябрь-намарай ћγγлшын ћара. Нимгэн мγльћэн. Ногоон шэрэ. Ноёнтой ханиланхаар, нохойтой ханила.


Слова:

ногоон - зеленый

хара - черный

хγйтэн - холодный

намар - осень

манай - наш

нютаг - родина, родное место

ћγγлшын – последний

ћара – месяц

нимгэн – тонкий

мγльћэн – лед

шэрэ – краска


Упражнение № 6. Чтение заднеязычного, увулярного н

Шан(г)га ћалхин. Хон(г)хо дуугарна. Шубуунай γдэн(г). Манай эндэ нарћан(г), уляаћан(г) ургадаг. Ой соо томо ба жэжэшье ан(г)гууд бии. Булган(г) зэрлиг амитан. Энэ жэл алирћан(г), мойћон(г) элбэг.


Слова:

шанга – сильный

ћалхин – ветер

хонхо – звонок

дуугарха – звенит

шубуун – птица

γдэн – перо

манай – наш

эндэ - тут, здесь

нарћан – сосна

уляаћан – осина

ургадаг – растет

мойћон – черемуха

ой — лес

соо - в

томо - большой

жэжэ — мелкий, маленький

ан - зверь

булган - соболь

зэрлиг - дикий

амитан - животное

жэл - год

энэ - это

алирћан - брусника

элбэг - много, изобилие.


Задание: Повторить пройденный урок дома.


Хоёрдохи хэшээл. Второй урок

Йотированные гласные

Упражнение №1. На йотированные я, е, ю, ё

1) на я: Урда нэгэн сагта, уужам нэгэ нютагта ядагархан яћан эбэртэй, шодогорхон шодон ћγγлтэй бабана тэхэ эшэгэн ябадаг байгаа ћэн ха. Эхэ оромнай байгаалиин баялигаар ямар баян гээшэб!


Слова:

урда нэгэн сагта - однажды

нютаг - родное место, родина

баян - богатый

шодогорхон шодон ћγγл - хвост трубой

бабана тэхэ эшэгэн - козленок Бабана

эхэ орон - родина

байгаали - природа

баялиг – богатство

уужам - широкий, обширный

эбэр - рога, рог

ямар - какой, что за...

ядагархан - загнутый назад

яћан-кость


2) на е. Минин хγгшэн эжы ерэн наћатай болобо. Ућан γерлэбэ. Энэ уедэ ућанда орожо болохогγй. Υер болоходо аюултай.


Слова:

хугшэн эжы - бабушка

γе - период

наћан - возраст, годы

ућан - вода

ерэн – девяносто

γер - половодье, разлив реки

аюултай - опасный, страшный

уерлэхэ - наводнять, затоплять


3) на ю: Манай нютагта ехэ нуур бии. Хоёр, юћэ, арбан найма. Υхибγγд нэгэ юумэн тухай шэбэнэн хθθрэлдэнэ. Шэхээрээ дуулаћан - худал, нюдθθрθθ γзэћэн - γнэн (оньћон γгэ).


Слова:

нуур – озеро

юћэ - девять

хоёр - два

нэгэ юумэн тухай - о чем-то

шэбэнэн - шепотомI

нюдэн - глаза

арбан найма – восемнадцать

γхибγуд – дети

хθθрэлдэнэ разговаривют

шэхэн — ухо

дуулаха – слышать

худал – ложь

γнэн - правда


4) на ё. Γндэр гоё гэрнγγд баригдана. Эжы намда дулаан бээлэй оёно. Ёћо заншалта ћайндэрнγγд. Ёћотой хγн.


Слова:

гэр – дом

гоё - красивый

баригдана – строится

γндэр – высокий

намда – мне

бээлэй - варежка

ёћо заншалта – традиционный

ћайндэр – праздник

ёћотой – настоящий

хγн - человек

дулаан – теплый

оёно - шьет


Упражнение № 2. На йотированные яа, ёо, еэ, юу

1) на яа: Тахяагай дальбараа газаагуур ябана. Манай колхозой таряан ћайнаар ургана. Энэ жэл ћархяаг олон.


Слова:

тахяа - курица

дальбараа - птенец

ћархяаг - гриб

олон - много

газаагуур - во дворе, на улице

ургаха – растет

жэл – год

таряан – урожай

ћайнаар - хорошо


2) на ёо: Ёотогор хγн. Ёлко гоёхо. Аба морёо ућанда оруулба. Орёо мэдγγлэл.


Слова:

ёотогор - одноглазый, вредный

гоёохо - украшать

орёо – сложный

мэдγγлэл – предложение


3) на еэ: Эжы γнеэгээ эдеэлγγлбэ. Υхибγγд ћургуулидаа тγлеэ хюрθθдэбэ. Эжы ћγеэ хθθрγγлээд, хγбγγдтээ уулгаба. Ћγхθθр тγлеэ хахалдаг. "А" γзэг эрдэмэй дээжэ, аяга сай эдеэнэй дээжэ.


Слова:

γнеэн - корова

γхибγγд - дети

тγлеэн - дрова

ћγхэ - топор

γзэг - буква

эрдэм - наука

аяга - чашка

эдеэн — пища

эдеэлγγлхэ – кормить

ћургуули – школа

хюрθθдэхэ – пилить

хахалха – колоть

дээжэ - лучшая часть, лучший кусок

сай – чай


4) на юу. Ћургуулиин газаа хγγгэд хγхюунээр наадана. Намайе танюулба. Би хγбγγнэйнгээ бэшэгтэ харюу бэшэнэб.


Слова:

хγхюун - веселый

газаа - во дворе

бэшэг - письмо

харюу - ответ

танюулха - давать распознать, знакомить

наадаха – играть

намайе – меня

хγбγγн – сын

бэшэхэ - писать


Грамматика: Долгие гласные: аа, оо, ээ, у у после мягких согласных пишутся в виде: яа, ёо, еэ, юу.

Намарай эхин

Намар хγрэжэ ерэбэ. Υбћэ ногоон, сэсэгγγд хагдарба. Хућад шарлаба, уляаћад улайба. Модоной набшаћад унана. Υдэр богони болоно. Наранай шараса ћуларна. Тиигэбэшье яћала дулаан байна.

Огородой эдеэн, талха таряан эдеэшэнхэй. Хγн зоной ажал хγдэлмэри тγлэг дундаа ябажа байна. Поли дээгγур трактор, комбайнууд баян ургаса хуряана.


Слова:

эхин - начало

уляаћан - осина

шараса - луч, тепло, теплынь

улайха – краснеть

ногоон – трава

эдеэн - еда баян – богатый

хућан – береза

сэсэг – цветок

дулаан – теплый

набшаћан – лист

убћэн – сено

ургаса – урожай

хуряаха - убирать


Задание 1:

а) Выпишите из текста слова с йотироваными гласными

б) Прочитать, перевести и пересказать текст.


Задание 2: Вместо точек поставьте нужные йотированные гласные - краткие или долгие. Перевести слова и составить с данными словами предложения.

Аб...н, д...легат, зох...лшон, γ...р, м...нган, и...нь, ...ћан, тγл…н, ба...н, эд...н, хар..., γн...н, тγл...н, тар...н.


Гурбадахи хэшээл. Третий урок

Краткие и долгие гласные

Грамматика: В бурятском языке гласные делятся на краткие и долгие. Долгота и краткость звуков используются в целях смыслоразличения слов, что и делает их особыми фонемами в данном языке.


Упражнение № 1. На краткие гласные первых слогов

ћγн - ћан: Γхэрэй ћγн. ћан ћууха.

хγн - хун: Бэрхэ хγн. Хун шубуун.

гэр - гар: Шэнэ гэр. Гар барилсаха.

γдэр - удар: Ћайн γдэр. Удара татаад хаяха.

ћууха - ћааха: Хажуудань ћууха. Υнеэгээ ћааха.

бγхэ - баха: Бγхэ хγн. Нуурай баха.

зон - зун: Олон зон. Зун ерэбэ.


Слова:

ћγн - молоко

ћайн - хороший

ћан – усилит. частица при глагол.

ћан ћууха - попадать впросак

бэрхэ - очень хороший

гэр - дом

гар - рука

хаяха - бросать

ћууха - сидеть

хажуудань - рядом

бухэ - сильный

зун - лето

зон - люди

γхэр – корова

удара татаха - пороть, распарывать

хγн – человек

хун шубуун – лебедь

шэнэ - новый

уда – част. усилит. при глагол. часто соответ. приставке раз-, рас-, от-

ћааха – доить

баха – лягушка

олон – много

ерахэ – приходить


Грамматика: Краткие гласные первых слогов слова произносятся ясно, отчетливо и обнаруживают в своем употреблении большую устойчивость. Они выступают как фонемы, служащие целям смыслеразличения слова. А краткие гласные непервых слогов произносятся очень бегло, не имеют четкой артикуляции, потому не несут на себе смыслоразличительной функции.

Упражнение № 2. На краткий а и долгий аа

даха - дааха: Даха γмдэбэ. Υγргэ дааха.

таба - тааба: Таба наћатай. Таабари тааба.

шаха - шааха: Гахайе шаха. Хадааћа шааха.

хатаба - хатааба: Модон хатаба. Намаг хатааба.

зан - заан: Абари зан. Томо заан.

бара - бараа: Бара барбагар. Бараа абаха.

дара - даараа: Дара далбагар. Υхибγγд даараа.


Слова:

даха - доха, зимний тулуп

γγргэ - роль

таба - пять

таабари — загадка

шахаха - откармливать (на убой)

шааха - вбивать, вколачивать

хатаха - высыхать

хатааха - сушить

зан - нрав, характер

абари зан - поведение, нрав

бара - усил. частица очень

бараа - мебель, имущество

дара – усилит. част. очень

γхибγγн – ребенок

γмдэхэ – одевать

дааха - выполнять что-либо

наћан - лета, возраст

тааха – отгадывать

гахай – свинья

хадааћан – гвоздь

модон – дерево

намаг – болото

томо — большой

заан – слон

барбагар – лохматый

абаха - покупать, брать

далбагар – широкий

даараха - мерзнуть, зябнуть


Упражнение № 3. На краткий о и долгий оо

Доро - дороо: Доро байна. Тэрэ дороо.

оно - оноо: Нэгэл онотой ёћотой. Годлиин оноо.

божо - боожо: Божо амитан. Боожын ташуур.

бодол - боодо л: Ћанал бодол. Аргамжын боодол.

болгохо - боолгохо: Υндэгэ болгохо. Гараа боолгохо.


Слова:

доро - внизу

дороо - мгновенно, сразу

тэрэ дороо - немедленно, тут же

аргамжа - веревка (из кожи)

ћанал - мнение

болгохо - варить

боохо - заворачивать, бинтовать

божо (жэжэ) - маленький

боожо - вожжи

боожын ташуур - кнут с длинной рукояткой

нэгэл онотой ёћотой - должен же быть какой-то способ

оноо - зарубки (на стреле), разрез

оно - способ

годли - стрела

байна - стоит

тэрэ – указ. местоим. тот, та, то; он, она, оно

бодол - мысль

боодол - место завязки

ундэгэн - яйцо

гар - рука

амитан - животное

ташуур - кнут


Упражнение № 4. На краткий у и долгий уу

Зураба - зуураба: Сэсэг зураба. Хγйтэндэ зуураба.

буда - бууда: Буда хγбγγн. Шубуу бууда.

уг - ууг: Хγнэй уг гарбал. Бата ућа ууг.

ураг - уураг: Ураг ерэбэ. Уураг тархи.

туха - тууха: Тухамни болоногγй. Малаа тууха.


Слова:

зураха - рисовать

хγйтэн - холод

Буда - хγнэй нэрэ

шубуун - птица

уг - корень, начало

хγн - человек

ууха - пить

ерэхэ - приходить

туха - досуг, свободное время

мал - скот

тухамни болоногγй - руки не доходят, нет свободного времени

сэсэг - цветок

зуураха - замерзать

буудаха - стрелять

хγбγγн - мальчик

уг гарбал - происхождение

ућан - вода

ураг - родственник

уураг тархи - мозг

тууха - гнать


Упражнение № 5. На краткий э и долгий ээ


Бээлэй - бэлэй: Нооћон бээлэй. Ябаа бэлэй.

тэхэ -тээхэ: Мγргэдэг тэхэ. Ашаа тээхэ.

бэшэ - бэшээ: Бэшэ нγхэдшни хаанаб? Бэшэг бэшээ.

эшэ - эшээ (н): Эшэгγй ћγхэ. Эшээ тγхеэрхэ.


Слова:

бээлэй - рукавицы

ябаха - идти

тэхэ - козел

мγргэдэг - бодающийся

бэшэхэ - писать

хаана - где

эшэ - ручка инструмента (топора)

эшээ(н) - нора, берлога

нооћон – шерсть

бэлэй - связка выражает прошедшее время

бэшэг – письмо

бэшэ - другой, остальной

нухэр – друг

ћγхэ – топор

тγхеэрхэ - устраивать, готовиться


Упражнение № 6. На краткий γ и долгий γγ

Зγбшэ - зγγбшэ: Эжытэеэ зγбшэ. Гоё зγγбшэ.

хγргэ - хγγргэ: Гэртэм хγргэ. Хγγргэ бариха.

γргэ - γγргэ: Тγмэр γргэ. Γγргэ дγγргэхэ.

дγрэ-дγγрэ: Дγрэ хараха. Аашалхаяа дγγрэ.

Дγрэхэ - дγγрэхэ: Наранда дγрэхэ. Ућаар дγγрэхэ.


Слова:

зγγбшэ – подвески

зγбшэхэ – советоваться

хγргэхэ – провожать

хγγргэ – мост

дγрэ - вид, облик

тγмэр – железо

дγγрэхэ – заканчиваться

бариха – строить

γγргэ – обязанность

наран - солнце

гоё – красивый

эжы – мать

гэр - дом

дγγргэхэ – выполнять

хараха - смотреть, видеть

аашалха – баловаться

дγрэхэ – гореть

γргэхэ – поднимать

дγγрэхэ – наполняться

ућан – вода


Задание: Повторить дома пройденный грамматический материал.


Дγрбэдэхи хэшээл. Четвертый урок

Дифтонги

Упражнение № 1. Дифтонг ай

Манай колхоз олон гахайтай. Υбэл гахайнууд дулаан байрада байдаг. Гахайшан гахай ћайнаар тэжээнэ. Айл зайха албатай, архи ууха ажалтай (посл). Дайда байбалнь зайдаг, далай байбалнъ губшадаг (посл). Зайран хγнэй зам ута, айран хγнэй алхам ута (посл).


Слова:

манай – наш

гахай –свинья

дулаан – теплый

гахайшан – свинарь

айл - семья, дом

албатай - несущий службу

ууха - пить

дайда - земля, местность, бескрайняя степь

зайран - бродяга, гуляка

губшаха - ловить неводом

ута - длинный

олон - много

γбэл - зима

байра - помещение (свинарник)

тэжээхэ - кормить, вскармливать

зайха – бродить

архи - водка (спиртное)

ажалтай - имеющий работу, занятый

айран - трус, пугливый

далай – океан

зам - путь, дорога

алхам - шаг


Упражнение № 2. Дифтонг ой


Толгойнь γћэн γдхэн, толгойнь дотороо хооћон (посл). Толгойшни ноёной, тохоногшни минаагай (посл). Ойншни олигтой болобо, сээжэшни ћанаатай болобо (посл). Ћохорой газар ћохороороо, дохолоной газар - дохолоноороо (посл). Нохойћоо тγрэћэн нохойдоо баригдаха, нобшоћоо тγрэћэн нозогтоо баригдаха (посл).


Слова:

толгой – голова

хооћон – пустой

тохоног – локоть

ой - юбилей;

сээжэ – грудь

дохолон – хромой

тγрэћэн – родной

ћанаатай - имеющий какую-то мысль

нозог - головотяпь, леность, копуша

дотороо – внутри

удхэн - густой

ноён - чиновник

минаа - плеть, кнут

олигтой - путный, толковый

ћохор - слепой

нохой - собака

нобшо - сор, хлам


Упражнение № 3. Дифтонг уй


Уйтан гутал хγл хабшадаг, уймар хγн хγниие хашадаг. Ћаалишад ехэ амжалта туйлаба. Аюша агнуурида ошолдохые гуйна.


Слова:

уйтан - узкий

хабшаха - давить, сжимать

хашадаг - притесняет

хун - человек

амжалта - успех (достижение)

агнуури - промысел, охота

гутал - обувь

уймар - глупый (сумасбродный)

хул - нога

ћаалишад - доярки

туйлаха - достигать

гуйха – просить


Упражнение № 4. Дифтонг эй

Хγн бγхэн тγрэћэн эхэтэй, турэлхи хэлэтэй. Υнеэнэй аша тућа ехэ. Υнеэн - сагаан эдеэнэй эхэ юм. Гэрэй хγндыдэ улгθθтэй байћан эбэр. Υбэлэй хγйтэн γнгэрбэ. Миисгэй модон дээрэ ћууна. Υхибγγдтэ эхэ эсэгэ хэрэгтэй, γтэлћэн зондо ургэмжэ хэрэгтэй.


Слова:

эхэ - мать

хэлэн - язык, речь

эдеэн - пища

аша тупа - польза

хγнды - пустота, пустое пространство, пустой

хуйтэн - холодный

миисгэй - кошка, котенок

дээрэ - на

эхэ эсэгэ - мать с отцом, родители

γлгэхэ - вешать, подвешивать

γргэмжэ - содержание (на иждивении), поддержка

бγхэн – каждый

γнеэн – корова

сагаан – белый

гэр – дом

эбэр – рога

γбэл – зима

γнгэрхэ – проходить

модон - дерево

ћууха – сидеть

γтэлћэн – престарелый

хэрэгтэй – нужный

Упражнение № 5. Дифтонг уй

Тоогγй торобо, гайгγй гартаба (посл). Урагшагγй хγндэ ухаагγй ноён. Энэ зγйлнγγдынь таћаршагγй холбоотой. Зоболон γзθθгγй хγн жаргал гээшые мэдэхэгγй (посл). Адхарћан аяга дγγрэдэггγй. Дайдын ногоон тоолошогγй, далайн оёор хэмнэшэгγй.


Слова:

тоо - число

гай - беда, горе

урагшагγй - неудачный (безуспешный)

ухаагγй - бестолковый (глупый)

таћаршагγй – неразрывно

тоолошогγй – неисчислимый

торохо – спотыкаться

гартаха - быть проходимым

жаргал – счастье

мэдэхэгγй - не знает

зоболон - мучение, мука

хэмнэшэгуй - неизмеримый


Грамматика: В конце слов принято писать долгий ы. шугы, дугы, ургы, бγхы, харгы, гунзэгы, юрэнхы, хэрзэгы, эжы.


Задание: Найти в тексте слова с дифтонгами, выписать их, составить с ними предложения. Прочитать и пересказать текст.


Шандаган

Υбэлэй сагта шандаган саб сагаан γнгэтэй. Саћанай ороходо, шандаган ехээр баярладаг. Шугы соо бургааћанай γбэртэ саћа хонхойлоод хэбтэхэдэнь, тэрэниие обёорхогγйш. Хγншье, аншье харангγй хажуугаарнь гараха байгаа. Теэд шандаган ехэ айран амитан юм. Тэрээндэ дγтэ юумэнэй ћаршаганахада, бодоод гγйшэдэг, холо харайдаг хурдан амитан юм.


Слова:

шандаган – заяц

саг – время

бургааћан – кустарник

обёорхогуй - не заметить

унгэ – цвет

орохо – идти

шугы – роща

хγн – человек

харангγй - не увидев

амитан - животное

убэл - зима

сагаан - белый

убэр - передняя или солнечная сторона

саћан – снег

баярлаха – радоваться

ћаршаганаха - шелестеть, шуршат

ан – зверь

айран – трусливый

хурдан – быстрый


Задание: Повторить дома пройденный грамматический материал.

Сайт бурятского народа
Статистика от SoftDeCo